دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ئۆلۈم خەۋپى يۇقىرى خانتا ۋىرۇسىنىڭ ساياھەت پاراخوتى يولۇچىلىرى ئارىسىدا تارقالغان بولۇشى مۇمكىنلىكىنى بىلدۈردى.

گوللاندىيەنىڭ بىر ساياھەت پاراخوتىدا يۈز بەرگەن خەتەرلىك خانتا ۋىرۇسى (hantavirus) يۇقۇمىدا ئۈچ كىشى قازا قىلدى، يەنە بىر قانچە كىشى كېسەل بولۇپ قالدى.
ئادەتتە غاجىغۇچى ھايۋانلارنىڭ سۈيدۈكى، تېزەكلىرى ياكى شۆلگىيى بىلەن ئۇچراشقاندىن كېيىن تارقىلىدىغان خانتا ۋىرۇسى، ساياھەت پاراخوتىدىكى يولۇچىلار ئارىسىدا تارقالغان بولۇشى مۇمكىن. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى 6-مايدىكى بىر قېتىملىق دوكلاتىدا مۇشۇ ئەھۋالنى تىلغا ئالدى.
ئادەمدىن ئادەمگە يۇقىدىغان ئالاھىدە بىر خىل خانتا ۋىرۇسى «ئاندېس ۋىرۇسى» دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، ئۇ ئارگېنتىنادا مەۋجۇت. ئوكيانۋايىد ئېكسپېدىتسىيەسى (Oceanwide Expeditions) تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان «ئېم ۋى خونديۇس» (MV Hondius) ناملىق ساياھەت پاراخوتىمۇ سەپىرىنى دەل شۇ يەردىن باشلىغان ئىدى.
نۆۋەتتە كېيپ ۋېردى قىرغاقلىرىدا لەڭگەر تاشلاپ تۇرغان «ئېم ۋى خونديۇس» پاراخوتىنىڭ يېقىنقى كۈنلەردە ئىسپانىيەنىڭ كانارى ئاراللىرىغا بارىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. بۇ ئەھۋال يەرلىك ئاھالىلەر ئارىسىدا يۇقۇمنىڭ تېخىمۇ كەڭ تارقىلىپ كېتىش خەۋپىگە قارىتا ۋەھىمە پەيدا قىلدى.
پاراخوتتا 20 دىن ئارتۇق دۆلەتتىن كەلگەن يولۇچىلار ۋە خادىملارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تەخمىنەن 150 كىشى بار.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، جەمئىي يەتتە خانتا ۋىرۇسى كېسەللىك مىسالى بايقالغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئىككىسى تەجرىبىخانىدا مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن، بەشى گۇمانلىق كېسەللىك مىسالىدۇر. ھازىرچە قازا قىلغان ئۈچ كىشىنىڭ ئىككىسىنىڭ ئۆلۈمى خانتا ۋىرۇسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ قارالماقتا.
پاراخوتتىكى يولۇچىلاردىن گوللاندىيەلىك بىر ئەر-خوتۇن ۋە بىر گېرمانىيە پۇقراسى قازا قىلدى. پاراخوتتىكى بىر ئەنگلىيە پۇقراسى بولسا جىددىي يۆتكىلىپ، جەنۇبىي ئافرىقىدا داۋالانماقتا. بۇ يولۇچى خانتا ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغانلىقى ئېنىقلانغان ئەڭ دەسلەپكى كىشى ئىدى.
ئوكيانۋايىد ئېكسپېدىتسىيەسى شىركىتىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، تېببىي ياردەمگە ئېھتىياجلىق بولغان ئاغرىق يولۇچىلارنى تارقاقلاشتۇرۇش خىزمىتى 5-ماي باشلانغان.
ئوكيانۋايىد ئېكسپېدىتسىيەسى شىركىتى 4-مايدىكى باياناتىدا مۇنداق دېدى: «بىز يەرلىك ۋە خەلقئارالىق دائىرىلەر بىلەن قويۇق ھەمكارلىشىۋاتىمىز. پاراخوتتا ئايرىپ تەكشۈرۈش، تازىلىق قائىدىلىرىگە ئەمەل قىلىش ۋە تېببىي نازارەت قىلىش قاتارلىق قاتتىق ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرى يولغا قويۇلماقتا. بارلىق يولۇچىلارغا ئەھۋال ئۇقتۇرۇلدى ۋە ئۇلارغا ياردەم بېرىلىۋاتىدۇ. ئوكيانۋايىد ئېكسپېدىتسىيەسى مەزكۇر ۋەقەگە بىۋاسىتە چېتىشلىق كىشىلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرى بىلەن قويۇق ئالاقىدە بولۇپ، ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە ياردەم قىلىۋاتىدۇ.»
خانتا ۋىرۇسىنىڭ ئادەمدىن ئادەمگە تارقىلىشى ئىنتايىن ئاز ئۇچرايدىغان ئەھۋالدۇر. يۇقۇمنى بىر تەرەپ قىلىۋاتقان دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ تەكىتلىشىچە، ئومۇمىي خەلق ئۈچۈن خەۋپ دەرىجىسى تۆۋەن ئىكەن.
نىيۇ مېكسىكا ئۇنىۋېرسىتېتى ساغلاملىق پەنلىرى مەركىزىنىڭ دۆتسىنتى، خانتا ۋىرۇسى تەتقىقاتى مۇتەخەسسىسى ستېۋېن برادفۇت (Steven Bradfute) مۇنداق دېدى: «بەلكىم كىمدۇر بىرى يۇقۇمنى ئارگېنتىنادا يۇقتۇرۇۋېلىپ، پاراخوتقا چىققاندىن كېيىن باشقىلارغا يۇقتۇرغان بولۇشى مۇمكىن. ياكى بولمىسا يولۇچىلار ۋىرۇسنى پاراخوتنىڭ ئۆزىدە بار بولغان غاجىغۇچى ھايۋانلاردىن يۇقتۇرۇۋالغان بولۇشىمۇ ئېھتىمالغا يېقىن.»
برادفۇت ساياھەت پاراخوتىدىكى ئەھۋالنى ئادەتتىن تاشقىرى دەپ تەسۋىرلىدى. ئۇ «ساغلاملىق لىنىيەسى» (Healthline) تورىغا بەرگەن باياناتىدا: «ئادەتتە يەككە كېسەللىك مىساللىرىنىلا كۆرىمىز، شۇڭا بىر ساياھەت پاراخوتىدا كۆپلىگەن كىشىلەرنىڭ يۇقۇملانغانلىقىنى ئاڭلاش بىز پۈتۈنلەي ئويلىمايدىغان بىر ئىش ئىدى» دېدى.
خانتا ۋىرۇسىنىڭ يوشۇرۇن مەزگىلى يۇقۇملانغاندىن كېيىن بىر ھەپتىدىن سەككىز ھەپتىگىچە بولىدۇ. بۇ ئەھۋال پاراخوتتىكى تەكشۈرۈش خىزمەتلىرىنى ۋە جەمئىيەتنىڭ ساغلاملىق خەۋپىنى مۆلچەرلەشنى قىيىنلاشتۇرۇۋەتكەن بولۇشى مۇمكىن.
ئوكيانۋايىد ئېكسپېدىتسىيەسى باشقۇرىدىغان، گوللاندىيە بايرىقى قادالغان «ئېم ۋى خونديۇس» پاراخوتى بۇنىڭدىن تەخمىنەن ئۈچ ھەپتە ئىلگىرى، يەنى مارت ئېيىدا ئارگېنتىنانىڭ جەنۇبىدىكى ئۇشۇئايادىن ئۇزۇن مۇددەتلىك ئېكسپېدىتسىيە سەپىرىگە ئاتلانغان ئىدى.
ئۇنىڭ مۇساپىسى ئاتلانتىك ئوكياندىكى بىر قانچە توختاش نۇقتىلىرىنى، جۈملىدىن ئانتاركتىكا، فالكلاند ئاراللىرى ۋە كاپې ۋېردېنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىدى.
70 ياشلىق بىر گوللاندىيەلىك ئەر قىزىش، باش ئاغرىقى ۋە قورساق ئاغرىقى ئالامەتلىرى كۆرۈلگەندىن كېيىن 11-ئاپرېل ۋاپات بولغان. 24-ئاپرېل، ئۇنىڭ جەسىتى جەنۇبىي ئاتلانتىك ئوكياندىكى ئەنگلىيە تەۋەلىكى بولغان سانت ھېلېنادا كېمىدىن چۈشۈرۈلگەن. ئۇنىڭ ئايالى 69 ياشلىق بىر گوللاندىيەلىك ئايالمۇ جەسەتنى دۆلىتىگە قايتۇرۇپ كېتىش ئۈچۈن كېمىدىن چۈشكەن.
كېمىدىن چۈشكەندىن كېيىن، بۇ ئايال دۆلىتىگە قايتىش يولىدا كېسەللىك ئالامەتلىرىنى كۆرسىتىشكە باشلىغان. ئۇ كېيىن گوللاندىيەگە قايتىشقا تىرىشىۋاتقان جەرياندا جەنۇبىي ئافرىقىدىكى ئو ر تامبو خەلقئارا ئايرودۇرۇمىدا ۋاپات بولغان.
گوللاندىيەلىك ئايال ۋاپات بولغان شۇ كۈنى، يەنى 27-ئاپرېلدا، «خوندىيۇس» پاراخوتى سانت ھېلېنادىن ئايرىلغاندىن كېيىن، پاراخوتتىكى بىر ئەنگلىيە پۇقراسى ئېغىر كېسەل بولۇپ قالغان.
بۇ يولۇچى كېيىن جەنۇبىي ئافرىقىغا يۆتكەلگەن ۋە يوھاننېسبۇرگدا داۋالانغان. بىمارنىڭ ئەھۋالى خەتەرلىك، ئەمما مۇقىم ئىكەن. بۇ ۋەقە مەزكۇر ھادىسىگە چېتىشلىق بولغان تەجرىبىخانىدا دەلىللەنگەن تۇنجى خانتا ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش دېلوسى بولۇپ قالغان.
پاراخوتتىكى ئەھۋال داۋاملىق كەسكىنلەشكەن. 2-ماي كۈنى بىر گېرمانىيە پۇقراسى ۋاپات بولغان؛ تەپسىلاتلار ئاز بولۇپ، ئۆلۈش سەۋەبى تېخى «ئوكيان كېڭەش ئېكىسپېدىتسىيەسى» ياكى دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى تەرىپىدىن بېكىتىلمىگەن.
بىرى ئەنگلىيەلىك ۋە بىرى گوللاندىيەلىك بولغان ئىككى خىزمەتچى خادىممۇ خانتا ۋىرۇسى كېسىلىگە ماس كېلىدىغان ئالامەتلەرنى مەلۇم قىلغان. مەلۇماتلارغا قارىغاندا، بىرىنىڭ ئەھۋالى يېنىك، يەنە بىرىنىڭ ئېغىر بولۇپ، ھەر ئىككىسى جىددىي داۋالاشقا ئېھتىياجلىق ئىكەن. ھازىرچە كېسەللىك ئالامەتلىرى كۆرۈلگەن باشقا يولۇچىلار بايقالمىغان.
خانتا ۋىرۇسى ئىنسانلاردا ئېغىر كېسەللىكلەرنى پەيدا قىلىدىغان بىر تۈركۈم مۇناسىۋەتلىك ۋىرۇسلارنىڭ بىر قىسمىدۇر. ئۇ ئادەتتە چاشقان قاتارلىق ياۋا غاجىغۇچى ھايۋانلارنىڭ سۈيدۈكى، تەرىتى ياكى شۆلگىيى بىلەن ئۇچرىشىش ئارقىلىق يۇقىدۇ.
بۇ ۋىرۇس يەنە، بولۇپمۇ يېپىق ياكى ھاۋا ئالماشتۇرۇشى ناچار بولغان بوشلۇقلاردا، ھاۋاغا ئارىلاشقان بۇلغانغان توپا-چاڭ ياكى ئايروزول زەررىچىلىرىدىن نەپەسلىنىش ئارقىلىق تارقىلىشى مۇمكىن.
خانتا ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش ئالامەتلىرى جۇغراپىيەلىك رايون ۋە ۋىرۇس تۈرىگە قاراپ پەرقلىق بولىدۇ. كېسەللىك ئادەتتە زۇكامغا ئوخشاش ئېنىق بولمىغان ئالامەتلەر بىلەن باشلىنىدۇ. خانتا ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش كۆپىنچە ئۆلۈم بىلەن ئاخىرلىشىدۇ.
شىمالىي ۋە جەنۇبىي ئامېرىكانىڭ «يېڭى دۇنيا» دەپ ئاتىلىدىغان خانتا ۋىرۇسلىرى ئەڭ كۆپ ئۇچرايدۇ. دەسلەپكى ئالامەتلىرى ئادەتتە زۇكامغا ئوخشايدۇ — قىزىش، بەدەن ئاغرىش ۋە قۇسۇش — ئەمما كېيىن خانتا ۋىرۇسى ئۆپكە ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى دەپ ئاتىلىدىغان ئېغىر نەپەس يولى كېسىلىگە ئايلىنىپ كېتىشى مۇمكىن.
2024-يىلىنىڭ بېشىدا، ئامېرىكانىڭ خانتا ۋىرۇسى ئۆپكە ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىر يۈرۈش ئۆلۈم ۋەقەلىرى خەۋەرلەرنىڭ باش تېمىسىغا ئايلانغان. كالىفورنىيە شتاتىنىڭ مامموت كۆللىرى يېزا رايونىدا ئۈچ كىشى ۋاپات بولغان.
بۇنىڭدىن باشقا، داڭلىق ئارتىس جىن خاكماننىڭ ئايالى بېتسى ئاراكاۋا 2024-يىلى ئاپرېلدا ئۇلارنىڭ نيو مېكسىكىدىكى ئۆيىدە ئۆلۈك ھالەتتە تېپىلغان. ئاراكاۋانىڭ ئۆلۈش سەۋەبى خانتا ۋىرۇسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ بېكىتىلگەن بولسىمۇ، جىن خاكمان ئالزىمېر كېسىلى بىلەن ۋاپات بولغان.
نىيۇيورك شەھىرىدىكى لېنوكس خىل دوختۇرخانىسى جىددىي قۇتقۇزۇش بۆلۈمىنىڭ مەسئۇل دوختۇرى ھەمدە خوفسترا/نورۇېل زۇكېر تىببىي شۆبە ئىنستىتۇتى جىددىي قۇتقۇزۇش تېبابىتىنىڭ ياردەمچى پىروفېسسورى روبېرت گلاتتېر «ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدا ئاساسلىق كېسەللىك قوزغاتقۇچى سىن نومبىرى ۋىرۇسى بولۇپ، ئۇ خانتا ۋىرۇسى ئۆپكە ئۇنىۋېرسال كېسەللىكىنىڭ ئەڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان سەۋەبى» دېدى.
گلاتتېر خېلسلاين تورىغا «يۇقۇملىنىش ئادەتتە ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملانغان كىيىك چاشقىنى شۇنداقلا كېمىرگۈچىلەرنىڭ ئايروزوللاشقان سۈيدۈكى، تېزىكى، شۆلگىيى ياكى ئۇۋا ماتېرىياللىرى بىلەن ئۇچرىشىشقا مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. ئامېرىكىدىكى كېسەللىك مىساللىرى يەنىلا غەربىي شتاتلارغا، بولۇپمۇ مىسسىسىپى دەرياسىنىڭ غەربىگە مەركەزلەشكەن، ئەمما باشقا جايلاردا ئاندا-ساندا كۆرۈلۈپ تۇرىدۇ» دەپ چۈشەندۈردى.
خانتا ۋىرۇسى ئۆپكە ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى ئۆپكىگە تەسىر كۆرسىتىپ، سۇيۇقلۇق يىغىلىپ قېلىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ۋە نەپەسلىنىشنى قىيىنلاشتۇرىدۇ. ئوكسىگېن مىقدارى تۆۋەنلىگەنسېرى باشقا ئەزا سىستېمىلىرى ئىقتىدارىدىن قالىدۇ.
خانتا ۋىرۇسى ئۆپكە ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى كۆپىنچە ئەجەللىك بولۇپ، يۇقۇملانغۇچىلارنىڭ تەخمىنەن %40 ي قازا قىلىدۇ. بەزى مۆلچەرلەردە ئۆلۈش نىسبىتى %50 تىن %60 غىچە يۇقىرى بولىدۇ.
گلاتتېر «خانتا ۋىرۇسى ئۆپكە ئۇنىۋېرسال كېسەللىكىنىڭ كلىنىكىلىق ئالامەتلىرى باشلىنىشتا ئادەمنى ئالدايدۇ» دېدى.
ئۇ سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ «بىمارلاردا ئادەتتە قىزىش، مۇسكۇل ئاغرىقى، ماجىيسىزلىق، باش ئاغرىقى ۋە كۆپىنچە ئاشقازان-ئۈچەي ئالامەتلىرى بىلەن خاراكتېرلىنىدىغان قىسقا مۇددەتلىك قىزىتما ئالدىنقى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. خانتا ۋىرۇسىنى خەتەرلىك قىلىدىغىنى، ئۇنىڭ كېيىنكى بىر نەچچە كۈن ئىچىدە تۇيۇقسىز يۆتەل، نەپەس سىقىلىش، يۈرەكتىن بولمىغان ئۆپكە ئىششىقى، شۆك ۋە تېز سۈرەتتىكى نەپەس يېتىشمەسلىككە تەرەققىي قىلىش ئېھتىماللىقىدۇر» دېدى.
گلاتتېرنىڭ چۈشەندۈرۈشىچە، خانتا ۋىرۇسىنىڭ دەسلەپكى ئاگاھلاندۇرۇش ئالامەتلىرى قان پلاستىنكىسىنىڭ تۆۋەنلىشى، سۇسىزلىنىش، ئاق قان ھۈجەيرىسىنىڭ كۆپىيىشى ۋە جىگەر ئېنزىملىرىنىڭ سەل ئۆرلەپ كېتىشىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى مۇمكىن.
«كونا دۇنيا» خانتا ۋىرۇسلىرى ئاساسلىقى ياۋروپا ۋە ئاسىيادا ئۇچرايدۇ. «يېڭى دۇنيا»دىكى ئوخشاش تۈردىكى ۋىرۇسلارغا ئوخشىمايدىغىنى، بۇ ۋىرۇسلار بۆرەك ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى خاراكتېرلىك قاناشلىق قىزىتما دەپ ئاتىلىدىغان باشقا بىر خىل ئېغىر كېسەللىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
بۆرەك ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى خاراكتېرلىك قاناشلىق قىزىتما ئىچكى قاناش، قان بېسىمى تۆۋەنلەش ۋە جىددىي خاراكتېرلىك بۆرەك يېتىشمەسلىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ كېسەللىكنىڭ ئۆلۈش نىسبىتى ۋىرۇسنىڭ تۈرىگە قاراپ %1 تىن تۆۋەن بولۇشتىن %15 ئەتراپىدا بولۇشقىچە بولىدۇ.
گلاتتېر «خانتان ۋە دوبراۋاغا ئوخشاش ئېغىر كونا دۇنيا ۋىرۇسلىرىنىڭ ئۆلۈم نىسبىتى پۇئۇمالا ياكى سېئۇل ۋىرۇسىغا ئوخشاش يېنىك ۋىرۇسلارغا قارىغاندا كۆرۈنەرلىك يۇقىرى بولىدۇ. ئامېرىكا قىتئەسىدىكى يېڭى دۇنيا خانتا ۋىرۇسى ئۆپكە ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى ۋىرۇسلىرىنىڭ ئۆلۈم نىسبىتى %30-40 ئەتراپىدا بولىدۇ، جەنۇبىي ئامېرىكىدىكى بەزى پارتلاشلاردا بۇ نىسبەت تېخىمۇ يۇقىرى بولىدۇ» دېدى.
خانتا ۋىرۇسى ئۆپكە ئۇنىۋېرسال كېسەللىكىنى داۋالاشتا ئىشلىتىلىدىغان تەستىقلانغان ۋاكسىنا ياكى داۋالاش دورىلىرى يوق.
ئەكسىچە، بۇ كېسەللىك ياردەمچى خاراكتېرلىك داۋالاش، ئاساسلىقى قاننى ئوكسىگېن بىلەن تەمىنلەش ئارقىلىق داۋالىنىدۇ.
ئالاھىدە ئېغىر ئەھۋاللاردا، بىمارلار قاننى پومپىلاش ۋە ئوكسىگېنلاشتۇرۇش ئۈچۈن بەدەن سىرتىدىكى پەردىلىك ئوكسىگېنلاشتۇرۇش ECMO ئۈسكۈنىسىگە ئۇلىنىشى مۇمكىن.
خانتا ۋىرۇسىنىڭ قورقۇنچلۇق سۆز-چۆپلىرىگە قارىماي، برادفۇت يۇقۇملىنىشنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدىغانلىقىنى ۋە ناھايىتى ئاز كۆرۈلىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.
برادفۇت «ۋەھىمىگە چۈشۈش ياخشى ئىش ئەمەس. بىزدە زۇكام ياكى COVID يۇقۇمىغا ئوخشاش چوڭ تىپتىكى خانتا ۋىرۇسى يۇقۇمى كۆرۈلمىدى، چۈنكى بۇ ۋىرۇسلار ئاسان تارقالمايدۇ» دېدى.
گلاتتېر «كۆپىنچە خانتا ۋىرۇسلىرى ئادەمدىن ئادەمگە تارقالمايدۇ» دېدى. ئۇ يەنە «ئامېرىكا كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە تىزگىنلەش مەركىزى (CDC) نىڭ ساياھەت پاراخوتى يېتەكچىسى ۋە مەلۇمات ماتېرىياللىرى ساياھەت پاراخوتىغا مۇناسىۋەتلىك ئاممىۋى ساغلاملىق مەلۇماتلىرىنىڭ خانتا ۋىرۇسىنى پاراخوتتىكى تىپىك بىر يۇقۇملۇق خەتەر سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئاساسلىقى ئاشقازان-ئۈچەي ۋە نەپەس يولى كېسەللىكلىرى ھەمدە ئۆلۈم مەلۇماتلىرىغا مەركەزلىشىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ» دەپ ئەسكەرتتى.
مەنبە: Healthline | Thu, 07 May 2026 14:26