دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلار ۋە كىچىك بالىلار ئۈچۈن تۇنجى بەزگەك كېسىلىنى داۋالاش دورىسىنى لاياقەتلىك دەپ بېكىتتى ھەمدە يېڭى دىياگنوز قويۇش تەكشۈرۈشلىرىنى قوشتى.

25-ئاپرېل دۇنيا بەزگەك كېسىلى كۈنى ھارپىسىدا، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ئېغىرلىقى 2 كىلوگرامدىن 5 كىلوگرامغىچە بولغان يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلار ۋە كىچىك بوۋاقلار ئۈچۈن مەخسۇس تەتقىق قىلىپ چىقىلغان تۇنجى داۋالاش ئۇسۇلىنىڭ ئالدىن سالاھىيەت دەلىللىشىدىن ئۆتكەنلىكىنى ئېلان قىلىپ، بەزگەك كېسىلىگە قارشى كۈرەشتە مۇھىم بىر قەدەم تاشلانغانلىقىنى جاكارلىدى. بۇ ئالدىن سالاھىيەت دەلىللىشى مەزكۇر دورىنىڭ سۈپەت، بىخەتەرلىك ۋە ئۈنۈم جەھەتتە خەلقئارا ئۆلچەملەرگە ئۇيغۇن ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ شۇنداقلا ئەڭ سەل قارالغان بىمارلار گۇرۇپپىسىنىڭ سۈپىتى كاپالەتلەندۈرۈلگەن داۋالاشقا ئېرىشىش دائىرىسىنى كېڭەيتىشكە ياردەم بېرىدۇ.
يېڭىدىن سالاھىيەت دەلىللىشىدىن ئۆتكەن ئارتېمېتېر-لۇمېفانترىن داۋالاش ئۇسۇلى ئەڭ كىچىك بەزگەك بىمارلىرى ئۈچۈن مەخسۇس لايىھەلەنگەن تۇنجى بەزگەككە قارشى دورا فورمۇلاسىدۇر. ھازىرغىچە بەزگەك بىلەن يۇقۇملانغان بوۋاقلار چوڭراق بالىلارغا ئىشلىتىلىدىغان دورىلار بىلەن داۋالىنىپ كەلگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋال دورا مىقدارىدا خاتالىق كۆرۈلۈش، ئەكىس تەسىر ۋە زەھەرلىنىش خەۋپىنى ئاشۇرۇپ كەلگەن ئىدى. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ئالدىن سالاھىيەت دەلىللىشى ئاممىۋى ساھەنىڭ سېتىۋېلىشىغا يول ئاچىدۇ ۋە ئافرىقىنىڭ بەزگەك كېسىلى يامرىغان رايونلىرىدا ھەر يىلى تۇغۇلىدىغان تەخمىنەن 30 مىليون بوۋاق دۇچ كېلىۋاتقان ئۇزۇن مۇددەتلىك داۋالاش بوشلۇقىنى تولدۇرۇشقا تۆھپە قوشىدۇ.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ باش دىرېكتورى دوكتور تېدروس ئادخانوم گېبرېيۇسۇس: «ئەسىرلەردىن بۇيان، بەزگەك كېسىلى بالىلارنى ئاتا-ئانىسىدىن، جەمئىيەتلەرنى بولسا ساغلاملىق، بايلىق ۋە ئۈمىدتىن جۇدا قىلىپ كەلدى» دېدى. ئۇ يەنە: «لېكىن بۈگۈن بۇ ئەھۋال ئۆزگىرىۋاتىدۇ. يېڭى ۋاكسىنىلار، دىياگنوز قويۇش سىناقلىرى، يېڭى ئەۋلاد پاشا تورلىرى ۋە ئەڭ كىچىك بالىلارغا ماسلاشتۇرۇلغان ئۈنۈملۈك دورىلار ۋەزىيەتنى ئۆزگەرتىشكە ياردەم بەرمەكتە. ئۆز ھاياتىمىزدا بەزگەك كېسىلىنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئەمدى بىر چۈش ئەمەس، بەلكى ئۇدا داۋاملاشقان سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ۋەدىلەر ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدىغان ھەقىقىي بىر ئىمكانىيەتتۇر. ھازىر بىز قىلالايمىز. ھازىر بىز قىلىشىمىز كېرەك» دەپ تەكىتلىدى.
2026-يىلى 14-ئاپرېل، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى يەنە بەزگەك كېسىلىگە دىياگنوز قويۇشتا يېڭىدىن ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان قىيىنچىلىقلارنى ھەل قىلىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن ئۈچ خىل يېڭى تېز دىياگنوز قويۇش سىنىقىنى (RDTs) سالاھىيەت دەلىللىشىدىن ئۆتكۈزدى. P. falciparum پارازىتى ئۈچۈن ئەڭ كۆپ قوللىنىلىدىغان بەزگەك تېز دىياگنوز قويۇش سىناقلىرى HRP2 دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل ئاقسىلنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلاتتى. لېكىن 46 دۆلەتتە ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلار ۋە تەكشۈرۈشلەرگە ئاساسلانغاندا، بەزگەك پارازىتىنىڭ بەزى تۈرلىرى بۇ ئاقسىلنى ئىشلەپچىقىرىدىغان گېننى يوقاتقان، شۇڭا ئۇلار HRP2 ئاساسىدىكى تېز دىياگنوز قويۇش سىناقلىرىدا «كۆرۈنمەس» بولۇپ قېلىپ، ساختا مەنپىي نەتىجىلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولغان. ئافرىقا مۈڭگۈزىدىكى دۆلەتلەردە يۇقۇملىنىش ئەھۋاللىرىنىڭ %80 تى تەكشۈرۈشتىن چۈشۈپ قالغان بولۇپ، بۇ داۋالاشنىڭ كېچىكىشىگە، ئېغىر كېسەللىكلەرگە، ھەتتا ئۆلۈمگە ئېلىپ كەلگەن.
يېڭى سىناقلار بەزگەك پارازىتى ئاسانلىقچە تاشلىۋېتەلمەيدىغان باشقا بىر پارازىت ئاقسىلىنى (pf-LDH) نىشان قىلىش ئارقىلىق بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىدۇ. ئۇلار HRP2 ئاساسىدىكى سىناقلار مەغلۇپ بولغان شارائىتتا، ئىشەنچلىك ۋە سۈپىتى كاپالەتلەندۈرۈلگەن تاللاش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ھازىر pf-hrp2 گېنىنىڭ كېمىيىپ كېتىشى سەۋەبىدىن %5 تىن ئارتۇق يۇقۇملىنىش ئەھۋالى تەكشۈرۈشتىن چۈشۈپ قالغان دۆلەتلەرنىڭ مۇشۇنداق باشقا تاللاشتىكى تېز دىياگنوز قويۇش سىناقلىرىغا ئۆتۈشىنى تەۋسىيە قىلىدۇ. بۇ توغرا دىياگنوز قويۇشقا، مۇۋاپىق داۋالاشقا كاپالەتلىك قىلىدۇ ھەمدە بەزگەك كېسىلىنى كونترول قىلىشتا تەستە قولغا كەلگەن نەتىجىلەرنى، بولۇپمۇ ئەڭ ئاجىز جەمئىيەتلەرنى قوغدايدۇ.
بۇ ئېلانلار دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ۋە شېرىكلىرىنىڭ «بەزگەك كېسىلىنى ئاخىرلاشتۇرۇشقا ئاتلىنىش: ھازىر بىز قىلالايمىز. ھازىر بىز قىلىشىمىز كېرەك» ناملىق 2026-يىللىق دۇنيا بەزگەك كېسىلى كۈنى تەشۋىقات پائالىيىتىنى باشلىغان مەزگىلىگە توغرا كەلدى. بۇ باش تېما ھازىرنىڭ ئۆزىدە ھاياتلارنى قوغداش ۋە بەزگەكتىن خالىي كەلگۈسى ئۈچۈن مەبلەغ سېلىش پۇرسىتىنى چىڭ تۇتۇشنى تەشەببۇس قىلىدىغان بىر چاقىرىقتۇر.
«2025-يىللىق دۇنيا بەزگەك كېسىلى دوكلاتى» غا ئاساسلانغاندا، 2024-يىلى تەخمىنەن 282 مىليون كېسەللىك مىسالى كۆرۈلگەن ۋە 610 مىڭ ئادەم قازا قىلغان بولۇپ، بۇ 2023-يىلىدىكىگە قارىغاندا كۆپەيگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. گەرچە 47 دۆلەت بەزگەك كېسىلىدىن پۈتۈنلەي خالىي دەپ ئېتىراپ قىلىنغان، 37 دۆلەت 2024-يىلى 1000 دىن ئاز كېسەللىك مىسالى مەلۇم قىلغان بولسىمۇ، ئەمما دۇنيا مىقياسىدىكى ئىلگىرىلەش توختاپ قالغان. قولغا كەلتۈرۈلگەن نەتىجىلەر دورىغا بولغان قارشىلىق كۈچى، ھاشارات ئۆلتۈرۈش دورىلىرىغا بولغان قارشىلىق كۈچى، دىياگنوز قويۇشتىكى مەغلۇبىيەتلەر ۋە خەلقئارالىق تەرەققىيات ياردەملىرىنىڭ كۆرۈنەرلىك ئازىيىپ كېتىشى قاتارلىق كۆپ خىل خىرىسلار تۈپەيلىدىن خەتەرگە دۇچ كەلمەكتە.
بۇ خىرىسلارغا قارىماي، زور ئىلگىرىلەشلەر قولغا كەلتۈرۈلدى؛ 2000-يىلىدىن بۇيان پۈتۈن دۇنيادا تەخمىنەن 2.3 مىليارد كىشىنىڭ بەزگەك بىلەن يۇقۇملىنىشىنىڭ ئالدى ئېلىندى ۋە 14 مىليون كىشىنىڭ ھاياتى ساقلاپ قېلىندى.
نۆۋەتتە 25 دۆلەت بەزگەك ۋاكسىنىسىنى ئىشلىتىشكە باشلىغان بولۇپ، بۇ ئارقىلىق مىليونلىغان بالىلار قوغدالماقتا. شۇنداقلا يېڭىدىن تارقىتىلغان پاشاخانلارنىڭ %84 نى يېڭى ئەۋلاد پاشاخانلار تەشكىل قىلماقتا. بۇ ئىلگىرىلەشلەر بارلىق شېرىكلەر ئۆزئارا ھەمكارلىشىپ يېڭىلىق ياراتقاندا ۋە بەزگەكنى پۈتۈنلەي تۈگىتىش ۋەدىسىنى ئەمەلگە ئاشۇرغاندا نېمىلەرنى قىلغىلى بولىدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەرمەكتە.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى بارلىق كىشىلەرنىڭ بەخت-سائادىتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىشنى مەقسەت قىلغان ۋە ئىلىم-پەننى يېتەكچى قىلغان بولۇپ، ھەممە ئادەمنىڭ ھەممە يەردە بىخەتەر ۋە ساغلام ياشاش پۇرسىتىگە باراۋەر ئېرىشىشى ئۈچۈن دۇنياۋى تىرىشچانلىقلارغا رەھبەرلىك قىلماقتا ۋە ئۇنى ئىلگىرى سورمەكتە. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى 150 دىن ئارتۇق ئورۇندا دۆلەتلەرنى، شېرىكلەرنى ۋە ئالدىنقى سەپتىكى كىشىلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ سەھىيە ئورگىنىدۇر. مەزكۇر تەشكىلات دۇنيانىڭ جىددىي سەھىيە ئەھۋاللىرىغا تاقابىل تۇرۇشىغا رەھبەرلىك قىلىدۇ، كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ، ساغلاملىق مەسىلىلىرىنىڭ تۈپ سەۋەبلىرىنى ھەل قىلىدۇ ھەمدە دورا ۋە ساقلىقنى ساقلاش مۇلازىمەتلىرىگە ئېرىشىش دائىرىسىنى كېڭەيتىدۇ. تەشكىلاتنىڭ ۋەزىپىسى ساغلاملىقنى ئىلگىرى سۈرۈش، دۇنيانىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش ۋە ئاجىز گۇرۇپپىلارغا خىزمەت قىلىشتۇر.
«ساغلاملىق ئۈچۈن بىرلىكتە، ئىلىم-پەن بىلەن بىر سەپتە» دېگەن سۆز 2026-يىللىق دۇنيا ساغلاملىق كۈنىنىڭ باش تېمىسىدۇر. بۇ باش تېما پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا ساغلاملىق ۋە بەخت-سائادەتنى قوغداشنىڭ ئاساسى سۈپىتىدە ئىلىم-پەننى گەۋدىلەندۈرىدىغان بىر يىللىق پائالىيەتنىڭ باشلانغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
مەنبە: WHO News | Fri, 24 Apr 2026 16:11