دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ يۇقۇمغا تاقابىل تۇرۇش كېلىشىمىدىكى «كېسەللىك قوزغاتقۇچلارغا ئېرىشىش ۋە مەنپەئەتتىن تەڭ بەھرىمەن بولۇش» قوشۇمچە ھۆججىتىنى رەسمىي بېكىتىش مەسىلىسىدە G7، G20، BRICS ۋە بارلىق دۆلەت رەھبەرلىرىگە يېزىلغان ئوچۇق خەت

ھۆرمەتلىك G7، G20، BRICS ۋە بارلىق دۆلەتلەرنىڭ رەھبەرلىرى،
بىز جەنۋە ۋە بىرازىلىيەدىن سىلەرگە بىر ئورتاق ئىشەنچ بىلەن خەت يازدۇق: دۇنيا ئۆزى باشلىغان ئىشنى چوقۇم ئاخىرلاشتۇرۇشى كېرەك، سىلەر بۇ ئىشنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىغا ياردەم قىلالايسىز.
بىز سۆزىمىزنى بىرەر ئورگان ياكى قوشۇمچە ھۆججەت بىلەن ئەمەس، بەلكى پۈتۈن دۇنيا ئورتاقلىشىدىغان بىر ئەسلىمە بىلەن باشلايمىز. ئۇنچە ئۇزۇن بولمىغان بىر ۋاقىت ئىلگىرى دوختۇرخانىلىرىمىز ئادەم بىلەن تولۇپ كەتكەن ئىدى. ئائىلىلەر ئۆزلىرى ياخشى كۆرىدىغان كىشىلىرى بىلەن ئەينەك ئارقىلىق، تېلېفوندا ياكى پۈتۈنلەي خوشلىشالماي ۋىدالاشتى. بالىلار بوۋا-مومىلىرىدىن ئايرىلدى. دوختۇرلار ۋە سېستىرالار بىز تەلەپ قىلالايدىغان چەكتىن ئېشىپ كەتكەن ھارغىنلىققا قارىماي، داۋاملىق تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ۋە باشقا ئورگانلارنىڭ مۆلچەرىچە قازا قىلغانلارنىڭ سانى 20 مىليونغا يەتتى. ئىنسانىيەت شۇ قايغۇنىڭ ئىچىدە تۇرۇپ، بۇنداق كۈنلەرگە قايتا تەييارلىقسىز يولۇقماسلىققا ئۆز-ئۆزىگە ۋەدە بەردى.
بىر يىلدىن سەل كۆپرەك ۋاقىت ئىلگىرى دۇنيا شۇ ۋەدىسىنىڭ بىرىنچى قىسمىنى ئورۇندىدى. بىر ئەسىر ئىچىدىكى ئەڭ ۋەھشىي يۇقۇملۇق كېسەللىكتىن كېيىن، دۇنيا دۆلەتلىرى پارچىلىنىش ئەمەس، بەلكى ھەمكارلىقنى تاللىدى ھەمدە دۆلەتلەرنىڭ يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش، تەييارلىق قىلىش ۋە تاقابىل تۇرۇشتا قانداق ھەمكارلىشىدىغانلىقىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن «دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر كېلىشىمى»نى قوبۇل قىلدى. بۆلۈنۈپ كەتكەن بىر دۇنيادا بۇ نەتىجىگە ئاسان ئېرىشكىلى بولمايتتى. بۇ بىر ئۈمىد ۋە بىر-بىرىگە بولغان ئىشەنچنىڭ ئىپادىسى ئىدى. بىز ھازىر سىلەرگە خەت يېزىۋاتىمىز، چۈنكى ئۇ ئۈمىد تېخى تولۇق ئەمەلگە ئاشمىدى، ئۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش سىلەرنىڭ قولۇڭلاردا.
يەنە بىر قىسمى قالدى. كەلگۈسىدىكى يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرگە ۋاقتىدا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، دۆلەتلەر يۇقۇملۇق كېسەللىك تارقىتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە كېسەللىك قوزغاتقۇچىلارنى تېز پەرقلەندۈرۈشى، كىمنىڭ ياشايدىغانلىقى ۋە كىمنىڭ ئۆلىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدىغان تەكشۈرۈش، داۋالاش ۋە ۋاكسىنا قاتارلىق قوراللارنى ئالىملارنىڭ تەتقىق قىلىپ چىقىشى ئۈچۈن ئۇلارنىڭ گېن ئۇچۇرلىرى ۋە ماتېرىياللىرىنى ئورتاقلىشىشى كېرەك. بۇنى ئادىل ۋە باراۋەر ئاساستا مۇمكىن قىلىدىغان سىستېما بولسا «كېسەللىك قوزغاتقۇچىلارغا ئېرىشىش ۋە مەنپەئەتتىن تەڭ بەھرىمەن بولۇش قوشۇمچە ھۆججىتى»دۇر. بۇ پەقەت «يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر كېلىشىمى» ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ۋە ئەزا دۆلەتلەر كويىد-19 (COVID-19) نىڭ ئاچچىق ساۋاقلىرىدىن يەكۈنلەپ چىققان بارلىق نەتىجىلەر ئۈچۈن كېرەكلىك ئەڭ ئاخىرقى پارچىدۇر. بۇ قىسمى تاماملانماي تۇرۇپ كېلىشىم كۈچكە ئىگە بولالمايدۇ. بەرگەن ۋەدە يەنىلا ئورۇندالماي قالىدۇ.
بىز بۇ يولنىڭ ئوڭۇشلۇق بولغانلىقىنى دەۋالمايمىز. ئەزا دۆلەتلەر 5-ئاينىڭ 1-كۈنى ئەڭ ئاخىرقى يىغىنىنى ئاخىرلاشتۇرغاندا ھەقىقىي ئىلگىرىلەشلەرگە ئېرىشتى، ئەمما تېخىمۇ كۆپ ۋاقىت كېرەكلىكىگە قوشۇلدى. ئورتاقلىشىلغان كېسەللىك قوزغاتقۇچىلارنىڭ مەنپەئەتىنى قانداق بەلگىلەش ۋە تەڭ بەھرىمەن بولۇش، سىستېمىنى قانداق باشقۇرۇش ۋە باراۋەرلىككە قانداق كاپالەتلىك قىلىش قاتارلىق ئەڭ تەس سوئاللارنىڭ مۇرەككەپ بولۇشىدىكى سەۋەب ئېنىق. بۇلار دەل ئالدىنقى قېتىم جاۋابسىز قالغان سوئاللار بولۇپ، شۇ سەۋەبتىن قوغدىلىشى كېرەك بولغان كىشىلەر قوغدالماي قالغان ئىدى. دۇنيا ھازىر دەل مۇشۇ مەسىلىلەر ئۈستىدە كۈرەش قىلىۋاتىدۇ، چۈنكى بۇلار ئىنتايىن مۇھىم.
سۆھبەتچىلەر 7-ئاينىڭ 6-كۈنىدىن 17-كۈنىگىچە قايتا كۆرۈشىدۇ. بىز ئۇلارغا ئىشىنىمىز ۋە ئۇلارنىڭ تىرىشچانلىقىنى يېقىندىن كۆردۇق. لېكىن شۇنىمۇ بىلىمىزكى، سۆھبەت ئۈستىلىدە قولىدىن كېلىشىچە تىرىشىۋاتقان ياخشى كىشىلەر ئۆز رەھبەرلىرىنىڭ ئۇزۇنغا نەزەر سېلىشىغا ئېھتىياجلىق بولىدىغان پەيتلەر بولىدۇ. ھازىر دەل شۇنداق بىر پەيت، بۇ سىلەرنىڭ پۇرسىتىڭلار.
شۇڭا بىز ئۈچ تەلەپ بىلەن سىلەرگە ئوچۇق-ئئاشكارا مۇراجىئەت قىلىمىز.
بىرىنچىدىن، ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسىي ئىرادە كېرەك. قالغان مەسىلىلەرنى پەقەت تېخنىكىلىق تىرىشچانلىق بىلەنلا ھەل قىلغىلى بولمايدۇ. ئۇلارغا پەقەت بىر دۆلەت رەھبىرىلا بېرەلەيدىغان ئېنىق سىگنال لازىم: يەنى بۇ قوشۇمچە ھۆججەتنى تاماملاشنى دۆلەتنىڭ مۇھىم ئىشى دەپ بېكىتىش، ھەمدە سۆھبەتچىلىرىڭىزنىڭ ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئەمەس، بەلكى جەزمەن قەيسەرلىك بىلەن ئورتاق پىكىر ھاسىل قىلىشىدۇر. ئىتتىپاقلىق بىزنىڭ ئەڭ ياخشى ئىممۇنىتېت كۈچىمىز، ئەمما ئىتتىپاقلىقنى تاللاش كېرەك، ئۇنى چوقۇم يۇقىرى قاتلامدىكىلەر تاللىشى كېرەك. بىز يەنە شۇنى بىلىمىزكى، سىلەردىن «يۇقۇم كېلىشىمى» دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىغا دەخلى يەتكۈزەمدۇ-يوق، دەپ سورىلىشى مۇمكىن. ئۇ دەخلى يەتكۈزمەيدۇ، ئۇنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى بولغان PABS قوشۇمچە ھۆججىتىمۇ دەخلى يەتكۈزمەيدۇ. 22-ماددا 2-تارماقتا ئېنىق قىلىپ مۇنداق دېيىلگەن: كېلىشىمدىكى ھېچقانداق مەزمۇن دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىغا مەلۇم بىر دۆلەتنىڭ قانۇنلىرىنى ياكى سىياسەتلىرىنى باشقۇرۇش ياكى ئۆزگەرتىش ھوقۇقىنى بەرمەيدۇ، شۇنداقلا شەھەرنى قامال قىلىش، ساياھەت چەكلىمىسى ياكى ۋاكسىنا ئەملەشنى مەجبۇرلاش قاتارلىق تەدبىرلەرنى تەلەپ قىلىش ھوقۇقىنىمۇ بەرمەيدۇ. بۇ قارارلارنى يەنىلا ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەر چىقىرىدۇ. شۇڭا بىز سىلەردىن ئېنىق قىلىپ، سۆھبەتچىلىرىڭىزگە 7-ئايدىكى يىغىنغا سۆھبەتنى تاماملاش ئۈچۈن تەييار بولۇپ كېلىشنى بۇيرۇشۇڭلارنى، ھەمدە ئۇلارغا قالغان بوشلۇقلارنى تولدۇرۇپ، بۇ نۆۋەتلىك سۆھبەتتە قوشۇمچە ھۆججەتنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئۈچۈن جانلىقلىق يارىتىپ بېرىشىڭلارنى تەلەپ قىلىمىز.
ئىككىنچىدىن، ئادالەت روھى كېرەك. PABS سىستېمىسى ئاددىي، ئادىل بىر كېلىشىمگە تايىنىدۇ: خەتەرلىك كېسەللىك قوزغاتقۇچىلارنى تېز سۈرئەتتە ھەمبەھىرلىگۈچىلەر، شۇ ھەمبەھىرلىنىشتىن بارلىققا كەلگەن ۋاكسىنا ۋە داۋالاش ئۇسۇللىرىنىڭ ئۆز خەلقىگىمۇ يېتىپ بارىدىغانلىقىغا ئىشەنچ قىلالايدىغان بولۇشى كېرەك. ھەربىرىمىزنىڭ بۇ ئىشنىڭ ئىككىلا تەرىپىدە مەنپەئىتىمىز بار. بىرازىلىيە 2024-يىلى G20 نىڭ نۆۋەتچى رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەندە، G20 نى تۇنجى قېتىم تەڭسىزلىكنىڭ يۇقۇمنىڭ تۈرتكىلىك ئامىلى ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشكە يېتەكلىگەن. بۇ سەدىقە ئەمەس، شۇنداقلا پەقەت ۋىجدان مەسىلىسىمۇ ئەمەس. بۇ يەنە بىر ستراتېگىيە: PABS كېسەللىك تارقىلىشنى مەنبەسىدىن توسۇش ئۈچۈن مەۋجۇت، تەھدىتنى باشلانغان جايىدىلا كونترول قىلىش، يۇقۇم بارلىق قىتئەلەرگە تارقىلىپ كەتكەندىن كېيىن ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇشقا قارىغاندا، جان ۋە بايلىق جەھەتتىن كۆپ ئەرزانغا چۈشىدۇ. ھەرقانداق بىر جايدا يامراشقا تاشلاپ قويۇلغان ۋىرۇس ۋاقتى كەلگەندە ھەممە ئادەمنى تاپىدۇ. ئادالەتنىڭ مۇھىم بولۇشىدىكى يەنە بىر سەۋەب شۇكى، بۇنى ھەرقانداق جايدىكى ھۆكۈمەتلەر ۋە كەسىپ ئەھلىلىرى دەرھال چۈشىنەلەيدۇ: يەنى ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولۇشچانلىق. بۈگۈنكى كۈندە كېسەللىك قوزغاتقۇچىغا ئېرىشىش ۋە ئۇنىڭدىن كېلىپ چىققان نەتىجىلەرنى ھەمبەھىرلىنىش قائىدىلىرى ھەر بىر دېلوغا ئاساسەن، كۆپىنچە كرىزىس جەريانىدا ۋاقىتلىق بەلگىلىنىۋاتىدۇ. PABS بۇنىڭ ئورنىغا ئالدىن مەلۇم بولغان بىر تۇتاش رامكا، يەنى پۈتۈن دۇنيادىكى تەجرىبىخانىلار ۋە شېرىكلەرنىڭ يۇقۇم تەلەپ قىلغان سۈرئەتتە ھەرىكەت قىلىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىپ بېرىدىغان مۇقىم قائىدىلەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. قانۇنىي ئېنىقلىق ئادالەت بىلەن رىقابەتلەشمەيدۇ، بەلكى ئادالەتنى ئۈنۈمگە ئىگە قىلىدۇ. بىز سىلەردىن قوشۇمچە ھۆججەتنىڭ پەقەت كىرىش سۆزىدىلا ئەمەس، بەلكى مەشغۇلات تەپسىلاتلىرىدىمۇ ئادالەتنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشىغا كاپالەتلىك قىلىشىڭلارنى تەلەپ قىلىمىز، شۇنداق بولغاندا ئېرىشىش ۋە مەنپەئەتنى ھەمبەھىرلىنىش ئەمەلىيەتتە كاپالەتكە ئىگە قىلىنىدۇ.
ئۈچىنچىدىن، جىددىيەت تۇيغۇسى. كېيىنكى يۇقۇملۇق كېسەللىك بىزنى ساقلاپ تۇرمايدۇ. ئالىملار كەلگۈسى ئون يىل ئىچىدە يەنە بىر قېتىملىق يۇقۇملۇق كېسەللىك تارقىلىش ئېھتىماللىقىنىڭ تۆتتىن بىرگە يېقىن ئىكەنلىكىنى مۆلچەرلىمەكتە، بىزنىڭ كونا پەرەزلىرىمىزگە ئاساس بولغان شارائىتلار ئۆزگىرىۋاتىدۇ. كىلىمات ئۆزگىرىشى، يەر ئىشلىتىش ئۇسۇلىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان يېزا ئىگىلىكى خەتەرلىك پاتوگېنلار ئوتتۇرىغا چىقىدىغان رايونلارنىڭ خەرىتىسىنى قايتىدىن سىزماقتا؛ يۇقۇمنىڭ پەقەت يىراق جايلاردا باشلىنىدىغانلىقىغا بولغان راھەت ئىشەنچ ئەمدى توغرا ئەمەس، كەلگۈسىدىكى يۇقۇم مەنبەلىرى سىلەرنىڭ دۆلىتىڭلارنىڭ ئىچىدە ياكى يېنىدا پەيدا بولۇشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىئوتېخنىكا ساھەسىدىكى ئىلگىرىلەشلەر بىلەن بىئولوگىيەلىك بىخەتەرلىكنىڭ تەڭ قەدەمدە ماڭالماسلىقى، تاسادىپىي ياكى قەستەن تارقىلىپ كېتىش خەۋپىنى ئاشۇرماقتا. بۇ خەتەرلەرنىڭ ھېچقايسىسى چېگرا تاللىمايدۇ. شۇڭا بىز سىلەردىن 17-ئىيۇلنى بىر باسقۇچ ئەمەس، بەلكى ئاخىرقى مۆھلەت دەپ قارىشىڭلارنى ۋە بۇنى ئئاشكارا جاكارلاپ، مۇزاكىرەچىلىرىڭلارغا ھەمدە دۇنياغا بۇ قېتىملىق مۇزاكىرەنىڭ خىزمەتلەر تاماملنىدىغان ئاخىرقى باسقۇچ ئىكەنلىكى ھەققىدە ئېنىق سىگنال بېرىشىڭلارنى سورايمىز.
بىز تەييارلىقسىزلىقنىڭ بەدىلىنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى بىلىمىز. ئەڭ ئاخىرقى يۇقۇملۇق كېسەللىك ئادەمنى ھەيران قالدۇرىدىغان دەرىجىدە جان ئالدى، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ۋە باشقا ئورۇنلارنىڭ مۆلچەرىچە ئۆلگەنلەرنىڭ سانى يىگىرمە مىليونغا يېتىدۇ. خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ مۆلچەرىچە، ئىشلەپچىقىرىش زىيىنى سەۋەبىدىن دۇنيا ئىقتىسادىغا ئون ئۈچ تىرىليون دوللاردىن ئارتۇق زىيان كەلدى، بۇ زىياننى ھەر بىر دۆلەت تاقالغان كارخانىلار، ئۈزۈلۈپ قالغان تەمىنلەش زەنجىرى ۋە مەكتەپ مائارىپىدىن ئايرىلىپ قالغان بىر ئەۋلاد كىشىلەر ئارقىلىق تارتتى. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، يۇقۇمنى بالدۇر بايقايدىغان بىر سىستېمىغا مەبلەغ سېلىش ئىنتايىن كىچىك تەننەرختۇر. بىز بۇ سۆزلەرنى يېزىۋاتقان پەيتتە، ئېبولا يۇقۇمىغا قارشى ئىككى دۆلەتتە كۈرەش قىلىنىۋاتىدۇ، تېخى تەستىقلانغان ۋاكسىنا ياكى داۋالاش ئۇسۇلى يوق، قۇتقۇزۇش خادىملىرى ناتونۇش كىشىلەرنى قوغداش ئۈچۈن ئۆز ھاياتىنى خەتەرگە قويۇۋاتىدۇ. بۇ يىراقتىكى بىر تەسەۋۋۇر ئەمەس، بەلكى ھازىر يۈز بېرىۋاتقان رېئاللىقتۇر. بۇ قوشۇمچە ھۆججەت پۈتمەي قالغان ھەر بىر ئاي، دۇنيانىڭ يۇقۇمغا بولغان تەييارلىقىنىڭ تېخىمۇ تۆۋەنلىشىنى ۋە كىشىلەرنىڭ ئۆزلىرىگە تېگىشلىك بولغان بىخەتەرلىككە ئېرىشەلمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
دۇنيادىكى دۆلەتلەر بىرلىكتە ئىنسانىيەت ساغلاملىق تارىخىدىكى ھەر بىر چوڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا بىللە تۇردى. بىز بىرلىكتە سىچەك كېسىلىنى يەر يۈزىدىن يوقاتتۇق. بىز پالەچ كېسىلىنى تارىخنىڭ چۆرىسىگە سۈرۈپ چىقاردۇق. بىز ئەيدىز، سىل ۋە بەزگەكنىڭ ئېقىمىنى توسۇپ قالدۇق، شۇنداق قىلىش ئارقىلىق ھېچقايسىمىز سانىنى ساناپ تۈگىتەلمەيدىغان دەرىجىدىكى نۇرغۇن ھاياتلارنى ساقلاپ قالدۇق. بۇ كېلىشىمنى تاماملاش شۇ قىممەتلىك مىراستىن يىراقلىشىش ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ تەبىئىي داۋامى بولغان كېيىنكى بابىدۇر ھەمدە بۇ نىشانغا يېتىشكە ئاز قالدى.
بىز ھاياتىدىن ئايرىلغان مىليونلىغان كىشىلەرگە ۋە ئۇلارنىڭ ئورنىنى تېخىچە تولدۇرالمىغان ئائىلىلەرگە ۋەدە بەردۇق. بىز شۇ ۋەدىنى ئورۇندايدىغان بىر ئەۋلاد بولايلى. بىر-بىرىمىزگە بەرگەن ئورتاق ۋەدىمىز ئارقىلىق بۇ كېلىشىمنى تاماملاش، ئىنسانىيەتنى قوغداش ئۈچۈن بەرگەن كوللېكتىپ ۋەدىمىزدۇر. بۇ ۋەدىمىزنى بىرلىكتە ۋە ۋاقتىدا ئورۇندايلى.
ھۆرمەت بىلەن ۋە ئىنسان ھاياتىنى قوغداش يولىدىكى ئورتاق غايە بىلەن،
مەنبە: WHO News | Mon, 15 Jun 2026 09:05