ھورمۇز تۇزىقىدىن قۇتۇلۇش

تېھران ھۆكۈمىتىدە بىرەر ئۆزگىرىش بولمىسا ياكى ھورمۇز بوغۇزىنىڭ تاقىلىشى دىپلوماتىيە ئارقىلىق سىجىل ھەل قىلىنمىسا، غەرب دۇنياسى ئالدىنقى ئەسىردىكى ئەرەب-ئىسرائىلىيە ئۇرۇشىدىن بۇيانقى ئەڭ ئېغىر ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى خىرىسىغا دۇچ كېلىدۇ. غەرب ئەللىرى بۇ «ھورمۇز قاپقىنى» دىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، ئىلگىرىكى تارىخىي تەجرىبىلىرىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشى كېرەك.
ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 50-يىللىرىدىن 70-يىللىرىغىچە بولغان ئۇرۇش مەزگىللىرىدە، ئەرەب دۆلەتلىرى ئوتتۇرا شەرق نېفىت يوللىرىنى توسۇش ئارقىلىق ئىسرائىلىيە ۋە ئۇنى قوللىغۇچى غەرب ئەللىرىگە بېسىم ئىشلەتكەن ئىدى. غەربلىك نېفىت شىركەتلىرى ۋە مالىيە تەمىنلىگۈچىلەر ھەر قېتىم تېخىمۇ چوڭ تىپتىكى پاراخوتلارنى ئىشلىتىش ۋە يېڭى تۇرۇبا يوللىرىنى ياساش ئارقىلىق بۇ كرىزىسلارنى بېسىپ ئۆتكەن.
بۈگۈنكى كۈندە غەرب ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئوتتۇرا دېڭىزغا تۇتىشىدىغان يېڭى ئېنېرگىيە كارىدورلىرىنى قۇرۇش ئارقىلىق، ياۋروپانىڭ ئېھتىياجى بىلەن پارس قولتۇقىنىڭ تەمىناتىنى تۇتاشتۇرۇشى ۋە ئىراننىڭ ئىستراتېگىيەلىك بېسىم كۈچىنى يوقىتىشى لازىم. بۇنىڭ ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئىراق-تۈركىيە تۇرۇبا سىستېمىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە پارس قولتۇقى نېفىت-گازلىرىنى ئوتتۇرا دېڭىز قىرغاقلىرىغا بىۋاسىتە يەتكۈزىدىغان ئەرەب ئۆتكۈزۈش يولىنى بەرپا قىلىش زۆرۈر.
غەربنىڭ نېفىت كرىزىسىغا قارشى تۇرۇش ئىستراتېگىيەسى 1956-يىلىدىكى سۈۋەيىش كرىزىسى مەزگىلىدە شەكىللەنگەن بولۇپ، ئەينى ۋاقىتتا مىسىر پىرېزىدېنتى جامال ئابدۇناسىر سۈۋەيىش قانىلىنى تاقىۋالغان ئىدى. ئامېرىكا ۋە غەرب ئەللىرى باشقا رايونلاردىن نېفىت يۆتكەش ھەمدە كاپ-ئۈمىد تۇمشۇقى ئارقىلىق ئايلىنىپ ئۆتىدىغان غايەت زور نېفىت پاراخوتلىرىنى ئىشلىتىش ئارقىلىق بۇ ئېنېرگىيە كرىزىسىنى ھەل قىلغان.
نۆۋەتتە ۋاشىنگتون باشچىلىقىدىكى مالىيە گۇرۇپپىلىرى پارس قولتۇقىدىكى بايلىق فوندلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئىستراتېگىيەلىك توسۇش كۈچىگە ئىگە بولغان ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىغا مەبلەغ سېلىشى كېرەك. كىركۈك-جەيھان تۇرۇبا يولىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە پارس قولتۇقىنى ئىسرائىلىيە پورتلىرىغا تۇتاشتۇرىدىغان تۇرۇبا يولىنى قۇرۇش، تېھراننىڭ دۇنيا ئىقتىسادىنى گىرىۋانغا ئېلىۋېلىش ئىقتىدارىنى تۈپتىن ئاجىزلىتىدۇ.
گەرچە ئىراق بىلەن كۇرد رايونى ئوتتۇرىسىدىكى كىرىم تەقسىماتى ۋە سۈرىيەدىكى تۇراقسىزلىق سىياسىي جەھەتتىن توسالغۇ بولسىمۇ، ئەمما قۇرۇقلۇق تۇرۇبا يوللىرى دېڭىز يوللىرىغا قارىغاندا تېخىمۇ بىخەتەر ۋە ئوڭشاشقا ئاسان بولىدۇ. ئۆتكەن 70 يىللىق تەجرىبە شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئېنېرگىيە توشۇش كرىزىسىنى ھەربىي ياكى دىپلوماتلاردىن بۇرۇن، ئىنژېنېرلار ۋە مالىيە مۇتەخەسسىسلىرى ھەل قىلالايدۇ.
مەنبە: Foreign Policy | Mon, 27 Apr 2026 13:45