ئىختىيارىي قان سۆغۈت قىلىش نىسبىتى %85 تىن ئېشىپ، بىخەتەر قان بىلەن تەمىنلەش ئەھۋالى ياخشىلاندى، لېكىن نۇرغۇن كىشىلەر يەنىلا قان مەنبەسىگە ئېرىشەلمەيۋاتىدۇ.

دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ يېڭى سانلىق مەلۇماتلىرى پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا بىخەتەر قان مەنبەسى بىلەن تەمىنلەشتە سىجىل ئىلگىرىلەشلەرنىڭ بولغانلىقىنى كۆرسەتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە بىخەتەر قانغا ئېرىشىشتىكى ئىزچىل تەڭسىزلىكلەر ۋە قان سىستېمىلىرىنى باشقۇرۇش، مەبلەغ سېلىش ھەم تەرتىپكە سېلىشتىكى ئاجىزلىقلارنى ئاشكارىلىدى.
132 دۆلەتتىن توپلانغان سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، پۈتۈن دۇنيادىكى قان يىغىش مىقدارى 2013-يىلىدىن 2023-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا %19 كە يېقىن كۆپەيگەن. پىدائىي، ھەقسىز قان تەقدىم قىلغۇچىلار بۇ ئىلگىرىلەشنى داۋاملىق ئىلگىرى سۈرگەن بولۇپ، 2023-يىلى قوبۇل قىلىنغان تەخمىنەن 120 مىليون قېتىملىق قان تەقدىم قىلىشنىڭ %85 تىن كۆپرەكىنى ئىگىلىگەن.
گەرچە بۇ ئىلگىرىلەشلەر قولغا كەلتۈرۈلگەن بولسىمۇ، ئەمما بىخەتەر قان ۋە قان مەھسۇلاتلىرىغا ئېرىشىش پۈتۈن دۇنيادا يەنىلا يۇقىرى دەرىجىدە تەڭسىز بولماقتا. نۇرغۇن بىمارلار، جۈملىدىن تۇغۇت جەريانىدا ھاياتىغا خەۋپ يەتكۈزىدىغان دەرىجىدە قان كەتكەن ئاياللار، ئېغىر قان ئازلىق كېسىلىگە گىرىپتار بولغان بالىلار، زەخىملەنگەن ياكى كۆيۈپ كەتكەنلەر، ئوپېراتسىيە قىلىنىۋاتقان بىمارلار، شۇنداقلا ئورۇقسىمان ھۈجەيرە كېسىلى، تالاسسېمىيە، گېموفىلىيە، ئىممۇنىتېت كەمتۈكلۈكى ۋە بەزى راك كېسەللىكلىرى بىلەن ياشاۋاتقان كىشىلەر يەنىلا بىخەتەر قان ۋە ھاياتنى ساقلايدىغان قان سېلىش پۇرسىتىگە ئىشەنچلىك تۈردە ئېرىشەلمەيۋاتىدۇ، بولۇپمۇ كىرىمى تۆۋەن دۆلەتلەردە بۇ ئەھۋال تېخىمۇ گەۋدىلىك بولماقتا.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ باش دىرېكتورى دوكتور تېدېروس ئادانوم گېبرېيۇسۇس مۇنداق دېدى: «ئېھتىياج تۇغۇلغاندا بىخەتەر قان تېپىلمىغانلىقى سەۋەبىدىن ھېچكىم ئۆلۈپ كەتمەسلىكى كېرەك. بۇ سانلىق مەلۇماتلار كىشىنى رىغبەتلەندۈرىدىغان ئىلگىرىلەشلەرنى، بولۇپمۇ پۈتۈن دۇنيادىكى بىخەتەر ۋە سىجىل قان مەنبەسىنىڭ ئۇل تېشى بولغان پىدائىي، ھەقسىز قان تەقدىم قىلغۇچىلارنىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان تۆھپىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئەمما بۇ يەنە بىزگە بىر كىشىنىڭ قەيەردە ياشىشىنىڭ ئۇلار ئېھتىياجلىق بولغان قان سېلىش پۇرسىتىگە ئېرىشىش-ئېرىشەلمەسلىكىنى يەنىلا بەلگىلەيدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. ھۆكۈمەتلەر كۈچلۈك ۋە سىجىل بولغان دۆلەتلىك قان سىستېمىسىغا مەبلەغ سېلىشنى داۋاملاشتۇرۇشى، شۇنداقلا ئۆزلىرىنىڭ سېخىيلىقى بىلەن ھەر يىلى مىليونلىغان كىشىنىڭ ھاياتىنى ساقلاپ قالىدىغان پىدائىي، ھەقسىز قان تەقدىم قىلغۇچىلارنى قوللىشى كېرەك.»
يۇقىرى كىرىملىك دۆلەتلەر دۇنيا نوپۇسىنىڭ ئاران %15 نى ئىگىلىسىمۇ، ئەمما پۈتۈن دۇنيادىكى جەمئىي قان تەقدىم قىلىشنىڭ %36 نى ئىگىلەيدۇ. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، نۇرغۇن كىرىمى تۆۋەن دۆلەتلەر مەبلەغنىڭ چەكلىك بولۇشى، ئۇل ئەسلىھەلەرنىڭ ئاجىزلىقى، ئەشيا ئوبوروتى توسالغۇلىرى ۋە قان تەقدىم قىلغۇچىلارنى قوبۇل قىلىشنىڭ يېتەرلىك بولماسلىقى سەۋەبىدىن قان مەنبەسى كەمچىل بولۇش مەسىلىسىگە داۋاملىق دۇچ كەلمەكتە.
قان تەقدىم قىلىش نىسبىتى دۆلەتلەر ئارىسىدا زور دەرىجىدە پەرقلىنىدىغان بولۇپ، ھەر 1000 نوپۇسقا 0.4 تىن 53 قىچە قان تەقدىم قىلىش نىسبىتى توغرا كېلىدۇ. 24 دۆلەت ھەر 1000 نوپۇسقا 5 قېتىمدىن ئاز قان تەقدىم قىلىش مىقدارىنى مەلۇم قىلغان بولۇپ، بۇ ئېھتىياجلىق بىمارلارنى ۋاقتىدا قان بىلەن تەمىنلەشتىكى ئېغىر چەكلىمىلەرنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ.
پىدائىي، ھەقسىز قان تەقدىم قىلغۇچىلاردىن يىغىلغان قاننىڭ نىسبىتىمۇ دۆلەتلەرنىڭ كىرىم سەۋىيەسىگە قاراپ كۆرۈنەرلىك پەرقلىنىدۇ. يۇقىرى كىرىملىك دۆلەتلەردە بۇ خىل قان تەقدىم قىلىش جەمئىي قان مىقدارىنىڭ %98.4 نى ئىگىلىگەن بولسا، كىرىمى تۆۋەن دۆلەتلەردە بۇ كۆرسەتكۈچ %63.4 كە چۈشۈپ قالغان. بۇ دۆلەتلەردىكى سەھىيە سىستېمىلىرى يېتەرلىك ۋە ئىشەنچلىك قان مەنبەسىنى ساقلاپ قېلىشتا دائىم قىيىنچىلىققا دۇچ كەلمەكتە.
بىخەتەر قان كۈچلۈك باشقۇرۇش ۋە قان سىستېمىلىرىنى تەرتىپكە سېلىشقا، شۇنداقلا قان تەقدىم قىلغۇچىلارنىڭ ئىزچىل قاتنىشىشى ۋە بەل باغلىشىغا باغلىق. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ تەھلىلىگە قارىغاندا، دۆلەتلەرنىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن بىرىدە قان ۋە قان مەھسۇلاتلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە ھەمدە سۈپىتىگە كاپالەتلىك قىلىدىغان ئالاھىدە قانۇنلار يەنىلا كەمچىل ئىكەن. دۆلەتلەرنىڭ پەقەت يۈزدىن 64 يلا قان مۇلازىمىتىنى قەرەللىك تەكشۈرۈش سىستېمىسى بارلىقىنى مەلۇم قىلغان، يۈزدىن 62 سىدە ئىجازەتنامە سىستېمىسى بار، پەقەت يۈزدىن 40 يلا بەزى قان سېلىش مۇلازىمەتلىرىنىڭ ئېتىراپ قىلىنغانلىقىنى كۆرسەتكەن — بۇ بىخەتەر قان بىلەن تەمىنلەش زەنجىرىدىكى سۈپەت كاپالىتىدە كۆرۈنەرلىك بوشلۇقلار بارلىقىنى پاش قىلىدۇ.
سىجىل مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش يەنىلا ئاساسلىق قىيىن مەسىلە بولۇپ قالماقتا. دۆلەتلەرنىڭ يەتتىدىن بىرىدىن كۆپرەكى قان مۇلازىمىتى ئۈچۈن ھۆكۈمەتنىڭ مەخسۇس خامچوت ئاجرىتمىغانلىقىنى ياكى تەننەرخنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش مېخانىزمىنىڭ يوقلۇقىنى مەلۇم قىلغان بولۇپ، بۇ دۆلەتلىك قان زاپىسىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك سىجىللىقىغا بولغان ئەندىشىنى كۈچەيتمەكتە.
ئېلاستىكىلىق ۋە باراۋەر سەھىيە سىستېمىسى بەرپا قىلىش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى دۆلەتلەرنى ۋە شېرىكلەرنى قان مۇلازىمىتىنى باشقۇرۇش ۋە تەرتىپكە سېلىشنى كۈچەيتىشكە، سىجىل مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈشكە كاپالەتلىك قىلىشقا، سۈپەت كاپالىتى پىروگراممىلىرىنى كېڭەيتىشكە، كلىنىكىلىق قان سېلىش ئەمەلىيىتىنى ياخشىلاشقا ھەمدە دەلىل-ئىسپاتلارنى ئاساس قىلغان قارار چىقىرىشنى قوللاش ئۈچۈن نازارەت قىلىش ۋە سانلىق مەلۇمات سىستېمىسىنى كۈچەيتىشكە چاقىرىدۇ. بۇ تەدبىرلەر كىشىلەرنىڭ قەيەردە ياشىشىدىن قەتئىينەزەر، بىخەتەر، ئۈنۈملۈك ۋە سۈپىتىگە كاپالەتلىك قىلىنغان قان ۋە قان مەھسۇلاتلىرىغا ئومۇميۈزلۈك ئېرىشىشىگە كاپالەتلىك قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ھەر يىلى 14-ئىيۇن كۈنى تەبرىكلىنىدىغان «دۇنيا قان تەقدىم قىلغۇچىلار كۈنى» ھارپىسىدا، بۇ ئەڭ يېڭى سانلىق مەلۇماتلارنى ئېلان قىلدى. بۇ يىللىق پائالىيەت «ئىنسانىيەتنىڭ بىر تامچىسى. قان بېرىڭ. ھاياتنى قۇتقۇزۇڭ» دېگەن شۇئار ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىپ، پىدائىي بولغان ھەقسىز قان تەقدىم قىلغۇچىلارنىڭ تۆھپىسىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ ھەمدە ھەر بىر قېتىملىق قان تەقدىم قىلىشنىڭ ئېھتىياجلىق بىمارلارنى قانداق قوللايدىغانلىقىنى، جەمئىيەتلەرنى كۈچەيتىدىغانلىقىنى ۋە ئېلاستىكىلىق سەھىيە سىستېمىسىغا تۆھپە قوشىدىغانلىقىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ.
«دۇنيا قان بىخەتەرلىكى ۋە تەمىنلىنىشى توغرىسىدىكى 2025-يىللىق دوكلات» دۇنيا نوپۇسىنىڭ يۈزدىن 97 نى ئۆز ئىچىگە ئالغان 168 دۆلەتنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا تايىنىپ تەييارلانغان بولۇپ، ھازىرغىچە بولغان قان سىستېمىلىرىنى ئەڭ ئەتراپلىق دۇنياۋى باھالاش بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئۇ قاننىڭ تەمىنلىنىشى، قان سېلىش بىخەتەرلىكى، قاننىڭ كلىنىكىلىق ئىشلىتىلىشى، پىلازمىدىن ئېلىنغان دورا مەھسۇلاتلىرىغا ئېرىشىش ۋە دۆلەتلىك قان سىستېمىلىرىنىڭ ئىقتىدارىنى تەكشۈرىدۇ. خۇلاسىلەر ئاساسلىقى دۆلەتلەرنىڭ دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ «دۇنياۋى قان بىخەتەرلىكى سانلىق مەلۇمات ئامبىرى» (GDBS) ئارقىلىق مەلۇم قىلغان 2023-يىللىق سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغان.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى پۈتكۈل ئىنسانلارنىڭ بەخت-سائادىتىگە ئۆزىنى بېغىشلىغان ۋە پەن-بىلىمگە يېتەكچىلىك قىلغان ھالدا، ھەممە ئادەمنىڭ ھەر يەردە بىخەتەر ۋە ساغلام تۇرمۇش كەچۈرۈشى ئۈچۈن باراۋەر پۇرسەتكە ئېرىشىشىگە دۇنياۋى تىرىشچانلىقلار بىلەن يېتەكچىلىك قىلىدۇ ۋە ئۇنى قوللايدۇ. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ سەھىيە ئورگىنى بولۇپ، 150 تىن ئارتۇق جايدىكى دۆلەتلەر، شېرىكلەر ۋە ئالدىنقى سەپتىكى كىشىلەرنى تۇتاشتۇرىدۇ — دۇنيانىڭ سەھىيە جىددىي ئەھۋاللىرىغا تاقابىل تۇرۇشىغا يېتەكچىلىك قىلىدۇ، كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ، ساغلاملىق مەسىلىلىرىنىڭ تۈپ سەۋەبلىرىنى ھەل قىلىدۇ ھەمدە دورا ۋە ساقلىقنى ساقلاش مۇلازىمەتلىرىگە ئېرىشىشنى كېڭەيتىدۇ. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ۋەزىپىسى بارلىق دۆلەتلەرنىڭ ساغلاملىقنى ئىلگىرى سۈرۈشىنى، تەمىنلىشىنى ۋە قوغدىشىنى قوللاشتىن ئىبارەتتۇر.
«ساغلاملىق ئۈچۈن بىرلىكتە. پەن-بىلىمنى قوللايلى» دېگەن تېما «2026-يىللىق دۇنيا ساغلاملىق كۈنى»نىڭ تېمىسى بولۇپ، پەن-بىلىمنى پۈتۈن دۇنيادىكى ساغلاملىق ۋە بەخت-سائادەتنى قوغداشنىڭ ئاساسى سۈپىتىدە گەۋدىلەندۈرىدىغان بىر يىللىق پائالىيەتنىڭ باشلانغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
مەنبە: WHO News | Fri, 12 Jun 2026 12:35