جىگەر ياللۇغىنى تۈگىتىش تىرىشچانلىقلىرى نەتىجە بەرمەكتە ئەمما 2030-يىللىق نىشانلارغا يېتىش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ ھەرىكەت زۆرۈر

بۈگۈن دۇنيا جىگەر ياللۇغى باشلىقلار يىغىنىدا ئېلان قىلىنغان دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ يېڭى دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، ۋىرۇسلۇق جىگەر ياللۇغىغا قارشى تۇرۇشتىكى دۇنياۋى تىرىشچانلىقلار يۇقۇملىنىش ۋە ئۆلۈم نىسبىتىنى تۆۋەنلىتىش جەھەتتە كۆرۈنەرلىك ئىلگىرىلەشلەرنى قولغا كەلتۈردى، ئەمما بۇ كېسەللىك يەنىلا دۇنياۋى ساغلاملىققا قارىتا ئاساسلىق خىرىس بولۇپ قالماقتا.
ئەڭ يېڭى سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، دۇنيا مىقياسىدىكى جىگەر ياللۇغىغا مۇناسىۋەتلىك ئۆلۈم ھادىسىلىرىنىڭ %95 نى كەلتۈرۈپ چىقارغان ب ۋە س تىپلىق ۋىرۇسلۇق جىگەر ياللۇغى 2024-يىلى بىر مىليون 340 مىڭ ئادەمنىڭ ھاياتىغا زامىن بولغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كېسەللىك تارقىلىشى داۋاملىشىۋاتقان بولۇپ، ھەر كۈنى 4900 دىن ئارتۇق، يەنى ھەر يىلى بىر مىليون 800 مىڭ يېڭى يۇقۇملىنىش ئەھۋالى كۆرۈلمەكتە.
«2026-يىللىق دۇنيا جىگەر ياللۇغى دوكلاتى» 2015-يىلىدىن بۇيان قولغا كەلتۈرۈلگەن مۇھىم نەتىجىلەرنى خاتىرىلىگەن. دۇنيا مىقياسىدا ھەر يىلى يېڭىدىن كۆرۈلىدىغان ب تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملىنىش سانى %32، س تىپلىق جىگەر ياللۇغىغا مۇناسىۋەتلىك ئۆلۈم نىسبىتى %12 تۆۋەنلىگەن. بەش ياشتىن تۆۋەن بالىلار ئارىسىدىكى ب تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ تارقىلىش نىسبىتى %0.6 كە چۈشكەن بولۇپ، 85 دۆلەت 2030-يىلىدىكى %0.1 لىك نىشانغا يەتكەن ياكى ئۇنىڭدىن ئېشىپ كەتكەن.
بۇ نەتىجىلەر 2016-يىللىق دۇنيا سەھىيە مەجلىسىدە ئەزا دۆلەتلەر تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ۋىرۇسلۇق جىگەر ياللۇغىنى تۈگىتىش نىشانىدىن كېيىن ئېلىپ بېرىلغان ئىزچىل، ماسلاشتۇرۇلغان دۇنياۋى ۋە دۆلەت ئىچى ھەرىكەتلىرىنىڭ تەسىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. لېكىن، دوكلاتتا ھازىرقى ئىلگىرىلەش سۈرئىتىنىڭ 2030-يىلىدىكى پۈتۈنلەي تۈگىتىش نىشانىغا يېتىش ئۈچۈن يېتەرلىك ئەمەسلىكى ئاگاھلاندۇرۇلۇپ، دۇنيا مىقياسىدا ئالدىنى ئېلىش، تەكشۈرۈش ۋە داۋالاش خىزمىتىنى تېزلىتىشنىڭ تەخىرسىز ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ باش مۇدىرى دوكتور تېدروس ئادخانوم گېبرېيۇسۇس: «دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى دۆلەتلەر جىگەر ياللۇغىنى تۈگىتىشنىڭ خام خىيال ئەمەسلىكىنى، بەلكى ئىشەنچلىك دۆلەت ئىچى مەبلىغى بىلەن قوللانغان ئىزچىل سىياسىي ئىرادە ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە» دېدى. ئۇ يەنە: «شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ دوكلات ئىلگىرىلەشنىڭ بەك ئاستا ۋە تەڭپۇڭسىز بولۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. كېسەلگە بولغان كەمسىتىش، ئاجىز سەھىيە سىستېمىسى ۋە داۋالاشقا ئېرىشىشتىكى باراۋەرسىزلىك سەۋەبىدىن نۇرغۇن كىشىلەر يەنىلا تەكشۈرۈلمىگەن ۋە داۋالانمىغان ھالەتتە قالماقتا. گەرچە بىز جىگەر ياللۇغىنى ئاممىۋى ساغلاملىق تەھدىتى سۈپىتىدە يوقىتىش قوراللىرىغا ئىگە بولساقمۇ، ئەمما دۇنيانىڭ 2030-يىللىق نىشانغا يېتىشى ئۈچۈن ئالدىنى ئېلىش، دىياگنوز قويۇش ۋە داۋالاشنى جىددىي كېڭەيتىش زۆرۈر» دەپ كۆرسەتتى.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ يېڭىلانغان مۆلچەرىگە ئاساسلانغاندا، 2024-يىلى 287 مىليون كىشى سوزۇلما خاراكتېرلىك ب ياكى س تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن ياشىغان.
شۇ يىلى توققۇز يۈز مىڭ كىشى يېڭىدىن ب تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملانغان. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ئافرىقا رايونى يېڭى يۇقۇملىنىشنىڭ %68 نى ئىگىلىگەن بولسىمۇ، ئەمما رايوندىكى يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارنىڭ پەقەت %17 لا تۇغۇلغان ھامان ئۇرۇلىدىغان ب تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋاكسىنىسىنى ئەملەتكەن.
2024-يىلى يەنە توققۇز يۈز مىڭ س تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن يۇقۇملىنىش ئەھۋالى خاتىرىلەنگەن. زەھەرلىك چېكىملىكنى تومۇرىدىن ئۇرغۇچىلار يېڭى يۇقۇملىنىش ئەھۋالىنىڭ %44 نى ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ زىياننى ئازايتىش مۇلازىمىتى ۋە بىخەتەر ئوكۇل سېلىش تەجرىبىلىرىنى كۈچەيتىشنىڭ جىددىي زۆرۈرلۈكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
2024-يىلى سوزۇلما خاراكتېرلىك ب تىپلىق جىگەر ياللۇغىغا گىرىپتار بولغان 240 مىليون كىشىنىڭ ئىچىدە، داۋالاشقا ئېرىشكەنلىرى %5 كە يەتمىگەن. 2015-يىلى ساقىيىش نىسبىتى %95 كە يېتىدىغان 12 ھەپتىلىك يېڭى داۋالاش ئۇسۇلى بارلىققا كەلگەندىن بۇيان، س تىپلىق جىگەر ياللۇغىغا گىرىپتار بولغانلارنىڭ پەقەت %20 لا داۋالاشقا ئېرىشكەن.
ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋالاش پۇرسىتىنىڭ چەكلىك بولۇشى سەۋەبىدىن، 2024-يىلى تەخمىنەن بىر مىليون 100 مىڭ كىشى B تىپلىق جىگەر ياللۇغىدىن، 240 مىڭ كىشى C تىپلىق جىگەر ياللۇغىدىن قازا قىلغان. جىگەر قېتىشىش ۋە جىگەر ھۈجەيرىلىك راك جىگەر ياللۇغىغا مۇناسىۋەتلىك ئۆلۈملەرنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى بولغان. B تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئۆلۈملەرنىڭ كۆپىنچىسى ئافرىقا ۋە غەربىي تىنچ ئوكيان رايونلىرىدا يۈز بەرگەن.
بېنگال، خىتاي، ئېفىيوپىيە، گانا، ھىندىستان، ھىندونېزىيە، نىگېرىيە، فىلىپپىن، جەنۇبىي ئافرىقا ۋە ۋىېتنامدىن ئىبارەت ئون دۆلەت 2024-يىلى دۇنيا مىقياسىدىكى B تىپلىق جىگەر ياللۇغىغا مۇناسىۋەتلىك ئۆلۈملەرنىڭ يۈزدىن 69 نى ئىگىلىگەن. C تىپلىق جىگەر ياللۇغىغا مۇناسىۋەتلىك ئۆلۈملەرنىڭ جۇغراپىيەلىك تارقىلىشى بىر قەدەر چېچىلاڭغۇ بولغان. 2024-يىلى، خىتاي، ھىندىستان، ھىندونېزىيە، ياپونىيە، نىگېرىيە، پاكىستان، رۇسىيە فېدېراتسىيەسى، جەنۇبىي ئافرىقا، ئامېرىكا قوشما ئىئىشتاتلىرى ۋە ۋىېتنامدىن ئىبارەت ئون دۆلەت دۇنيا ئومۇمىي ئۆلۈم سانىنىڭ يۈزدىن 58 نى ئىگىلىگەن.
مۇشۇنداق قىيىنچىلىقلارغا قارىمۇشۇنداق، مىسىر، گىرۇزىيە، رۇۋاندا ۋە ئەنگلىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىكى ئىلگىرىلەشلەر شۇنى ئىسپاتلىدىكى، سىجىل ۋەدە ۋە مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق جىگەر ياللۇغىنى ئاممىۋى ساغلاملىق مەسىلىسى سۈپىتىدە يوقىتىش مۇمكىن.
يۇقىرى ئۈنۈملۈك قوراللار ئاللىقاچان تەييارلانغان:
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ئەيدىز، سىل، جىگەر ياللۇغى ۋە جىنسىي يول ئارقىلىق يۇقىدىغان كېسەللىكلەر بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى دوكتور تېرېزا كاسايېۋا مۇنداق دېگەن: «سانلىق مەلۇماتلار ئىلگىرىلەشنىڭ مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىپلا قالماي، يەنە بىزنىڭ قايسى جەھەتلەردە ئارقىدا قالغانلىقىمىزنى ئاشكارىلىدى. سوزۇلما خاراكتېرلىك ۋىرۇسلۇق جىگەر ياللۇغى سەۋەبىدىن دىياگنوز قويۇلماي قالغان ۋە داۋالانمىغان ھەر بىر يۇقۇملىنىش ئالدىنى ئالغىلى بولىدىغان ئۆلۈمدۇر. دۆلەتلەر B تىپلىق ۋە C تىپلىق جىگەر ياللۇغى بىلەن ياشاۋاتقان كىشىلەرگە تەمىنلىنىدىغان جىگەر ياللۇغى مۇلازىمىتىنى دەسلەپكى ساقلىقنى ساقلاش سىستېمىسىغا سىڭدۈرۈش ۋە ئەڭ كۆپ تەسىرگە ئۇچرىغان جەمئىيەتلەرگە يەتكۈزۈش ئۈچۈن تېخىمۇ تېز ھەرىكەت قىلىشى كېرەك.»
دوكلاتتا جىگەر ياللۇغىنىڭ ئاممىۋى ساغلاملىققا سالىدىغان تەھدىتىنى يوقىتىشنى تېزلىتىش ئۈچۈن ئالدىنقى قاتاردىكى ھەرىكەتلەر بېكىتىلگەن. بۇلار سوزۇلما خاراكتېرلىك B تىپلىق جىگەر ياللۇغىنى داۋالاش كۆلىمىنى، بولۇپمۇ دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ئافرىقا ۋە غەربىي تىنچ ئوكيان رايونلىرىدا كېڭەيتىشنى، شۇنداقلا دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ شەرقىي ئوتتۇرا دېڭىز رايونىدا C تىپلىق جىگەر ياللۇغىنى داۋالاش پۇرسىتىنى ئاشۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
دوكلات يەنە تېخىمۇ كۈچلۈك سىياسىي ۋەدە ۋە مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈشكە، B تىپلىق جىگەر ياللۇغىنىڭ تۇغۇلغان ۋاقىتتىكى ۋاكسىنىسى بىلەن قاپلىنىش نىسبىتىنى ئۆستۈرۈشكە ھەمدە بولۇپمۇ دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ئافرىقا رايونىدا B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسىنىڭ ئانىدىن بالىغا يۇقۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ۋىرۇسقا قارشى ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرىنى كېڭەيتىشكە چاقىرغان. ئۇنىڭدىن باشقا، دوكلاتتا ساقلىقنى ساقلاش ئورۇنلىرى ۋە جەمئىيەتتىكى ئوكۇل سېلىش بىخەتەرلىكىنى ياخشىلاش، جۈملىدىن زەھەرلىك چېكىملىك چېكىدىغان كىشىلەرگە قارىتىلغان زىياننى ئازايتىش مۇلازىمىتىنى كۈچەيتىش زۆرۈرلۈكى تەكىتلەنگەن.
مەنبە: WHO News | Tue, 28 Apr 2026 05:37