مېۋە-چېۋە ۋە كۆكتاتلارنى ئىستېمال قىلىش راستىنلا ئۆپكە راكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىنمۇ؟

مېۋە-چىۋە، كۆكتات ۋە دانلىق زىرائەتلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىدىغان تاماكا چەكمەيدىغان ياشلاردا ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولۇش نىسبىتى ئادەتتىكى كىشىلەرگە قارىغاندا يۇقىرى بولىدۇ.
جەنۇبىي كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى ئۆزلىرىنىڭ تەتقىقات نەتىجىسىنى 17-ئاپرېلدىن 22-ئاپرېلغىچە ئۆتكۈزۈلگەن ئامېرىكا راك تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ يىللىق يىغىنىدا ئوتتۇرىغا قويدى.
بۇ تەتقىقات تېخى كەسپىي تەكشۈرۈشتىن ئۆتكەن ئىلمىي ژۇرناللاردا ئېلان قىلىنمىغان بولسىمۇ، ئەمما تەتقىقاتچىلار بۇ نەتىجىنىڭ زىرائەتلەردە ئىشلىتىلگەن دېھقانچىلىق دورىلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىنلىكىنى تەخمىن قىلماقتا.
جەنۇبىي كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ نوررىس راك تەتقىقات مەركىزىدىكى ئۆسمە كېسەللىكلىرى دوختۇرى ۋە ئۆپكە راكى مۇتەخەسسىسى، شۇنداقلا مەزكۇر تەتقىقاتنىڭ باش يېتەكچىسى خورسې نىئېۋا ئۆز باياناتىدا: «تەتقىقاتىمىزدا كۆرۈلۈشىچە، ئادەتتىكى كىشىلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ساغلام يېمەكلىك ئىستېمال قىلىدىغان تاماكا چەكمەيدىغان ياشلارنىڭ ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولغان» دېدى.
نىئېۋا سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ: «بۇ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان نەتىجىلەر كىشىلەرگە پايدىلىق دەپ قارىلىدىغان يېمەكلىكلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان، ئۆپكە راكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان نامەلۇم مۇھىت ئامىلى ھەققىدە مۇھىم سوئاللارنى ئوتتۇرىغا قويدى، بۇ مەسىلىنى جەزمەن ھەل قىلىش كېرەك» دېدى.
تەتقىقاتچىلارنىڭ قەيت قىلىشىچە، سودا مەقسىتىدە ئىشلەپچىقىرىلغان ئورگانىك بولمىغان مېۋە-چىۋە، كۆكتات ۋە دانلىق زىرائەتلەردىكى دېھقانچىلىق دورىسى مىقدارى نۇرغۇن پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر، گۆش ۋە سۈت مەھسۇلاتلىرىدىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ يۇقىرى بولىدىكەن.
دېھقانچىلىق دورىلىرى بىلەن ئۇچراشقان دېھقانچىلىق ئىشچىلىرىدا ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولۇش نىسبىتىنىڭ يۇقىرى بولغانلىقىغا ئائىت مەۋجۇت تەتقىقاتلارمۇ بۇ قاراشنى قوللىشى مۇمكىن.
ئامېرىكادا ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولۇش نىسبىتى تاماكا چېكىش نىسبىتى بىلەن بىرلىكتە 1980-يىللاردىن بۇيان تۆۋەنلىگەن. ئەمما، 50 ياش ۋە ئۇنىڭدىن تۆۋەن بولغان تاماكا چەكمەيدىغان كىشىلەر، بولۇپمۇ ئاياللار ئارىسىدا بۇنداق بولمىغان. ھازىر بۇ گۇرۇپپىدىكى ئاياللارنىڭ ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقى ئەرلەرگە قارىغاندا يۇقىرى بولماقتا.
كالىفورنىيە شىتاتىنىڭ لوڭ بېچ شەھىرىدىكى مېمورىيال كېيىر لوڭ بېچ تېببىي مەركىزىنىڭ ئۆپكە ۋە جىددىي قۇتقۇزۇش تېبابىتى مۇتەخەسسىسى، مەزكۇر تەتقىقاتقا قاتناشمىغان دوختۇر جىممى يوھاننېس «ساغلاملىق لىنىيەسى» (Healthline) گە مۇنداق دېدى: «بۇ يۈزلىنىش كىشىنى ئەندىشىگە سالىدۇ. مەنچە تاماكا چەكمەيدىغانلارنىڭ نېمە ئۈچۈن ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولىدىغانلىقىنى تەتقىقات ئارقىلىق تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىشىمىز كېرەك».
تەتقىقاتچىلار ئۆز تەتقىقاتى جەريانىدا 50 ياشقىچە ئۆپكە راكى دەپ دىياگنوز قويۇلغان 187 بىمارنى تەكشۈرگەن.
قاتناشقۇچىلارنىڭ تاماكا چېكىش تارىخى، غىزالىنىش ئادىتى ۋە نوپۇس ئۇچۇرلىرى تەپسىلىي سورالغان.
تەكشۈرۈلگەنلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۆمۈر بويى تاماكا چەكمىگەنلىكىنى بىلدۈرگەن، شۇنداقلا ئۇلارغا دىياگنوز قويۇلغان ئۆپكە راكى تىپى تاماكا چېكىشتىن كېلىپ چىققان ئۆپكە راكىدىن بىئولوگىيەلىك جەھەتتىن پۈتۈنلەي پەرقلىنىدىغان بولۇپ چىققان.
تەتقىقاتچىلار ئاندىن «ساغلام غىزالىنىش كۆرسەتكۈچى» (HEI) ئارقىلىق تەكشۈرۈلگەنلەرنىڭ غىزالىنىش ئەھۋالىنى ئامېرىكادىكى ئادەتتىكى نوپۇس بىلەن سېلىشتۇرغان. بۇ كۆرسەتكۈچ ئامېرىكالىقلارنىڭ غىزالىنىش سۈپىتىنى 1 دىن 100 گىچە بولغان نۇمۇر بىلەن باھالايدۇ.
ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولغان تاماكا چەكمەيدىغان ياش بىمارلارنىڭ ساغلام غىزالىنىش نۇمۇرى 100 نۇمۇر ئىچىدە 65 بولغان بولسا، ئامېرىكا بويىچە ئوتتۇرىچە نۇمۇر 57 بولغان.
تەتقىقاتچىلار ئاياللارنىڭ نۇمۇرىنىڭ ئەرلەرنىڭكىدىن يۇقىرى ئىكەنلىكىنى بايقىغان.
ئوتتۇرىچە ھېساب بىلەن ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولغانلار ئامېرىكىدىكى ئادەتتىكى كىشىلەرگە قارىغاندا مېۋە-چىۋە، كۆكتات ۋە دانلىق زىرائەتلەرنى تېخىمۇ كۆپ يېگەن.
تەتقىقات ئاپتورلىرى ياشلار، بولۇپمۇ ئاياللار ئارىسىدىكى دېھقانچىلىق دورىلىرى بىلەن ئۆپكە راكى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا تەتقىقات ئېلىپ بېرىش كېرەكلىكىنى قەيت قىلدى.
تەتقىقات ئاپتورلىرىنىڭ ئېيتىشىچە، تەتقىقاتنىڭ كېيىنكى باسقۇچى ئۆپكە راكى بىمارلىرىنىڭ قان ۋە سىيۈك ئەۋرىشكىسىدىكى ھاشارات يوقىتىش دورىلىرىنىڭ مىقدارىنى ئۆلچەش ئارقىلىق، ياشلاردىكى ھاشارات يوقىتىش دورىلىرى بىلەن ئۆپكە راكى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنى جەزملەشتۈرۈشتىن ئىبارەت ئىكەن.
نىۋېئا بىر باياناتىدا مۇنداق دېدى: «بۇ خىزمەت ياشلاردا ئۆپكە راكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن بولغان ئۆزگەرتكىلى بولىدىغان مۇھىت ئامىللىرىنى بېكىتىش يولىدىكى ھالقىلىق بىر قەدەم ھېسابلىنىدۇ. بىزنىڭ ئۈمىدىمىز، بۇ چۈشەنچىلەر ئاممىۋى ساغلاملىق تەكلىپلىرىگە ۋە ئۆپكە راكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش توغرىسىدىكى كەلگۈسى تەكشۈرۈشلەرگە يېتەكچىلىك قىلالايدۇ».
خېلتلاين بىلەن سۆھبەتلەشكەن مۇتەخەسسىسلەر ئاگاھلاندۇرۇپ مۇنداق دېدى: كىشىلەر ئەۋرىشكە كۆلىمى كىچىك بولغان ۋە سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتىنى ئىسپاتلىيالمىغان بۇ تەتقىقات نەتىجىسىگە ئاساسەن، مېۋە-چېۋە ۋە كۆكتات ئىستېمالىنى ئازايتماسلىقى كېرەك.
شەخسىي ئىلكىدە خىزمەت قىلىدىغان تىزىمغا ئېلىنغان غىزالىنىش مۇتەخەسسىسى مېلىسسا مروز-پلانېللس خېلتلاينغا مۇنداق دېدى: «بۇ تەتقىقات مۇھىم بىر سوئالنى ئوتتۇرىغا قويدى، ئەمما تەتقىقاتقا قاتناشقۇچىلارنىڭ ھاشارات يوقىتىش دورىلىرىغا ئۇچرىشىنى بىۋاسىتە ئۆلچىمىدى. نەچچە ئون يىللىق پاكىتلار يەنىلا مېۋە-چېۋە ۋە كۆكتاتلار مول بولغان غىزالىنىشنىڭ راك خەۋپىنى تۆۋەنلىتىشكە ياردەم بېرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ كەلمەكتە. كىشىلەر پەقەت مۇشۇ تەتقىقاتقىلا ئاساسەن ئۆسۈملۈك تۈرىدىكى يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىشنى ئازايتماسلىقى كېرەك».
ھاشارات يوقىتىش دورىلىرىنىڭ راك پەيدا قىلغۇچى ئىكەنلىكى مەلۇم، ئەمما مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇلارنى يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىشىدىن ئازايتىش ياكى پۈتۈنلەي يوقىتىش يېمەكلىك بىلەن تەمىنلەش سىستېمىسىنى كەڭ كۆلەمدە قايتا تەشكىللەشكە ئېھتىياجلىق ئىكەن.
يۇ سى ئېل ئېي ساغلاملىق مەركىزىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك غىزالىنىش نازارەتچىسى دوكتور دانا خۇننېس خېلتلاينغا مۇنداق دېدى: «پاكىت شۇكى، ھاشارات يوقىتىش ۋە ئوت يوقىتىش دورىلىرى زەھەردۇر. ئۇلار زىيانداش ھاشاراتلار ۋە قۇرتلارنى ئۆلتۈرۈش ئۈچۈن ئىشلەنگەن. بۇ دورىلار ئۇرۇش مەزگىلىدە تەرەققىي قىلدۇرۇلغان... ھازىر بولسا ئاساسەن ھەممە نەرسىگە چېچىلىۋاتىدۇ ۋە يېمەكلىك بىلەن تەمىنلەشنىڭ كۆپ قىسمىنى بۇلغاۋاتىدۇ». خۇننېس بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان.
«بۇ دورىلار غىزالىنىش كۆرسەتمىلىرىگە كىرگۈزۈلۈشى ياكى مۇزاكىرە قىلىنىشى كېرەك، بۇ بىر قەدەر كېيىنكى باسقۇچتىكى تەدبىر ھېسابلىنىدۇ. ئەمما بىز تېخىمۇ ئەتراپلىق بولغان دەسلەپكى باسقۇچتىكى ياكى ئاممىۋى ساغلاملىق تەدبىرىنى قوللانماقچى بولساق، ئۇلارنى تەرتىپكە سېلىش ياكى يوقىتىش كېرەك. لېكىن، بۇ سىياسىي ئىرادە، دېھقانلار ۋە چارۋىچىلارنىڭ يېمەكلىك يېتىشتۈرۈش ئۇسۇلىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن مەبلەغ، شۇنداقلا يېمەكلىك سىستېمىسىنى پۈتۈنلەي قايتا تەشكىللەشكە ئېھتىياجلىق بولىدۇ».
تاماكا چەكمەيدىغان ياشلار ئارىسىدا ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولۇش نىسبىتىنىڭ ئۆرلەپ كېتىشىنىڭ سەۋەبى يەنىلا ئېنىق ئەمەس، جەنۇبىي كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەتقىقاتى پەقەت تېخى جەزملەشتۈرۈلمىگەن بىر نەزەرىيەنىلا ئوتتۇرىغا قويدى.
كالىفورنىيە شتاتىنىڭ سانتا مونىكا شەھىرىدىكى پروۋىدېنس سانت جون ساغلاملىق مەركىزىنىڭ ئارىلىشىشچان ئۆپكە كېسەللىكلىرى تېببىي مۇدىرى، دوكتور جورج شاۋنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ يۈزلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان بىر قانچە ئامىل بولۇشى مۇمكىن ئىكەن. شاۋ بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان.
ئۇ خېلتلاينغا مۇنداق دېدى: «تاماكا چەكمەيدىغان ياشلار ئارىسىدا ئۆپكە راكىنىڭ كۆپىيىش يۈزلىنىشى كىشىنى ئەندىشىگە سالىدۇ، ئەمما بۇ يەنىلا نىسبەتەن ئاز ئۇچرايدۇ ۋە كۆپىنچە ئاسىيا نەسلىدىن بولۇشقا ئوخشاش ئېتنىك كېلىپ چىقىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك. بۇنىڭدا بەلكىم كۈچلۈك گېنتىكىلىق مايىللىق بىلەن مۇھىتنىڭ تەسىرى بىرلىكتە تۈرتكىلىك رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن».
ئۇ يەنە: «ھاشارات يوقىتىش دورىلىرىنىڭ راك پەيدا قىلغۇچى ئىكەنلىكى مەلۇم، بۇ تەتقىقاتتا تىلغا ئېلىنغاندەك، يېزا ئىگىلىك ئىشچىلىرىغا ئوخشاش بۇ دورىلارغا كۆپ ئۇچرايدىغان كىشىلەردە ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولۇش خەۋپى تېخىمۇ يۇقىرى بولىدۇ» دېدى.
«شۇ سەۋەبتىن، خام يېمەكلىكلەرنى يېيىشتىن بۇرۇن مېۋە ۋە كۆكتاتلارنى يۇيۇش ئىنتايىن مۇھىم. مەن بۇ سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسەن كىشىلەرنىڭ ئومۇمىي ساغلاملىقىنى، جۈملىدىن توم ئۈچەي راكى ۋە يۈرەك كېسىلى خەۋپىنى ياخشىلايدىغانلىقى ئېنىق ئىسپاتلانغان مېۋە-چېۋە ۋە كۆكتاتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ساغلام غىزالىنىشتىن ۋاز كېچىشىنى خۇلاسىلىمەيمەن ياكى تەۋسىيە قىلمايمەن. مەن يەنە باھاسى ئادەتتە قىممەترەك بولىدىغان ئورگانىك يېمەكلىكلەرنىمۇ چوقۇم تەۋسىيە قىلىپ كەتمەيمەن؛ ئەڭ ياخشى ئۇسۇل مېۋە ۋە كۆكتاتلارنى يېيىشتىن بۇرۇن ئۇلارنى ياخشى يۇيۇشتۇر،» دەپ سۆزىنى داۋاملاشتۇردى شاۋ.
ئېيمى براگاگنىنى تىرىنىتى ساغلاملىق لاكس راك مەركىزىدىكى بىر كلىنىكىلىق ئۆسمە كېسەللىكلىرى ئوزۇقلۇقشۇناسىدۇر. ئۇ بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان، ئەمما مەھسۇلاتنىڭ ئورگانىك بولۇش-بولماسلىقىدىن قەتئىينەزەر، يېيىشتىن بۇرۇن چايقاشنىڭ ياخشى پىكىر ئىكەنلىكىنى ئېيتتى.
ئۇ خەلسلايىنغا مۇنداق دېدى: «يېڭى مەھسۇلاتلارنى يېگەندە، مەن ئاۋۋال بىمارلىرىمنىڭ مەھسۇلات ئورگانىك ياكى ئادەتتىكى بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۆزلىرى ئىستېمال قىلىدىغان بارلىق مەھسۇلاتلارنى ئەتراپلىق يۇيۇشىغا ئىلھام بېرىمەن. سوغۇق سۇدا چايقاش ۋە يېنىك سۈركەش باكتېرىيە، كىر، خىمىيەلىك ماددىلار ۋە ھاشارات يوقىتىش دورىلىرىنى ئازايتالايدۇ.»
براگاگنىنى يەنە مۇنداق دېدى: «بۇنىڭدىن باشقا، مەن بىمارلىرىمنىڭ ئەگەر يېقىن ئەتراپتا بولسا، يەرلىك دېھقانلار بازارلىرىغا پات-پات بېرىپ تۇرۇشىغا ۋە ئىمكانىيىتى بولسا ئۆز مەھسۇلاتلىرىنى ئۆزى يېتىشتۈرۈشىگە ئىلھام بېرىمەن. ئائىلىڭىزنىڭ سالاتى ئۈچۈن كېرەكلىك ماتېرىياللارنى ئۆزىڭىزنىڭ ھويلىسىدىنلا ئۈزۈپ كىرىشتىن ئارتۇق قانائەتلىنەرلىك ئىش يوقتۇر.»
مەنبە: Healthline | Tue, 21 Apr 2026 14:49