قولتۇق قىرغاقلىرى بويىدا «گۆشخور» باكتېرىيە كېسەللىك مىساللىرى ئېنىقلاندى؛ قانداق ساقلىنىش كېرەك؟

مېكسىكا قولتۇقى قىرغاقلىرىنىڭ بىر قىسىم رايونلىرىدىكى «گۆش يەيدىغان» باكتېرىيە ھەققىدىكى خەۋەرلەر مەزكۇر رايوندىكى نۇرغۇن كىشىلەرنى يۇقۇملىنىش ئېھتىمالى بولغان سۇلاردا سۈزۈشتىن ئەندىشە قىلدۇرۇپ قويدى.
«ۋىبرىئو ۋۇلنىفىكۇس» (Vibrio vulnificus) باكتېرىيەسى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بۇ يۇقۇملىنىش ھاۋا ئىللىق بولغان ماي ۋە ئۆكتەبىر ئايلىرىدا تېخىمۇ كۆپ كۆرۈلىدۇ. بۇ باكتېرىيەلەر ئاساسلىقى دېڭىز قىرغاقلىرىدىكى تۇزلۇق ۋە يېرىم تۇزلۇق سۇلاردا ياشايدۇ.
كۆپىنچە كىشىلەر خام ياكى تولۇق پىشۇرۇلمىغان قاپلىق دېڭىز مەھسۇلاتلىرىنى ئىستېمال قىلىش ياكى بەدىنىدە ئوچۇق جاراھەت بار ئەھۋالدا سۇغا كىرىش ئارقىلىق «ۋىبرىئو ۋۇلنىفىكۇس» يۇقۇملىنىشىغا دۇچار بولىدۇ. ئۇ كۆڭلى ئاينىش، قۇسۇش، ئىچى سۈرۈش ۋە قىزىش قاتارلىق ئالامەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
بۈگۈنكى كۈنگىچە لۇئىزيانا ۋە فلورىدا ئىئىشتاتلىرىدا جەمئىي 23 يۇقۇملىنىش ئەھۋالى مەلۇم قىلىنغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە 7 كىشى قازا قىلغان.
گەرچە بۇ يۇقۇملىنىش ئادەتتە يېنىك بولسىمۇ، ئەمما بەزى ئەھۋاللاردا ئېغىر بولۇشى مۇمكىن. ئاز كۆرۈلىدىغان ئەھۋاللاردا ئۇ نېكروزلىق فاسسىيىت (necrotizing fasciitis) يەنى يۇمشاق توقۇلمىلارنىڭ يۇقۇملىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. شۇ سەۋەبتىن «ۋىبرىئو ۋۇلنىفىكۇس» باكتېرىيەسى «گۆش يەيدىغان باكتېرىيە» دەپ ئاتىلىدۇ. ۋاقتىدا ئىشلىتىلگەن ئانتىبىئوتىكلار ئېغىر يۇقۇملىنىشنى داۋالاشقا ياردەم بېرىدۇ.
سىز جاراھەتنى مۇۋاپىق بىر تەرەپ قىلىش ۋە يېمەكلىكلەرنى تولۇق پىشۇرۇپ يېيىش ئارقىلىق «ۋىبرىئو ۋۇلنىفىكۇس» بىلەن يۇقۇملىنىش خەۋپىنى تۆۋەنلىتەلەيسىز.
يېقىنقى يىللارغا سېلىشتۇرغاندا، «ۋىبرىئو ۋۇلنىفىكۇس» يۇقۇملىنىش ئەھۋاللىرىنىڭ كۆرۈنەرلىك ئۆرلەۋاتقانلىقىغا دائىر ھېچقانداق پاكىت يوق.
فلورىدا سەھىيە ئىدارىسى 2025-يىلى 33 يۇقۇملىنىش ۋە 5 ئۆلۈم، 2024-يىلى بولسا 82 يۇقۇملىنىش ۋە 19 ئۆلۈم ئەھۋالىنى مەلۇم قىلغان. بۇنى 2026-يىلى ئاۋغۇست ئېيىنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە بولغان 14 يۇقۇملىنىش ۋە 2 ئۆلۈم ئەھۋالى بىلەن سېلىشتۇرۇشقا بولىدۇ.
لۇئىزيانا سەھىيە بۆلۈمى (LDH) ئۆتكەن 10 يىل جەريانىدىكى ئوخشاش مەزگىلدە ئوتتۇرىچە يۇقۇملىنىش سانىنىڭ 7، ئۆلۈم سانىنىڭ 1 ئىكەنلىكىنى قەيت قىلدى. بۇ ساننى نۆۋەتتىكى 9 يۇقۇملىنىش ۋە 5 ئۆلۈم ئەھۋالى بىلەن سېلىشتۇرۇشقا بولىدۇ.
بۇ يىل لۇئىزيانادا يۇقۇملىنىش سانى ئازراق يۇقىرى بولغان بولسىمۇ، لۇئىزيانا سەھىيە بۆلۈمى بارلىق يۇقۇملىنىشلارنىڭ جاراھەتنىڭ ئوچۇق دېڭىز سۈيى بىلەن ئۇچرىشىشى سەۋەبىدىن بولغانلىقىنى ۋە بارلىق يۇقۇملانغۇچىلاردا ئاستا خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر بارلىقىنى چۈشەندۈردى.
ئەمما، 2025-يىللىق بىر تەتقىقاتقا ئاساسلانغاندا، يۇقۇملىنىش ئەھۋاللىرى 2000–2004-يىللىرىدىن 2018–2022-يىللىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا %70 ئاشقان. كۆپىنچە ئەھۋاللاردا يۇقۇملانغۇچىلاردا ئاستا خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر بار ئىكەن.
نيۇ-يورك شەھىرىدىكى لېنوكس خىل دوختۇرخانىسى جىددىي قۇتقۇزۇش بۆلۈمىنىڭ مەسئۇل دوختۇرى ۋە خوفرتا/نورسۋېل (Hofstra/Northwell) تېببىي سىستېمىسىنىڭ زۇكېر تېببىي مەكتىپى جىددىي تېببىي ئىشلار ياردەمچى پىروفېسسورى دوكتور روبېرت گلاتتېر: «لۇئىزيانا ۋە فلورىدادىن كەلگەن دوكلاتلار ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىشقا ئەرزىيدۇ، ئەمما بۇ ئەھۋاللارنىڭ كۆرۈلۈش ۋاقتى كۈتۈلمىگەن ئەھۋال ئەمەس»، دېدى.
دوكتور روبېرت گلاتتېر «خېلتلاين» (Healthline) تورىغا مۇنداق دېدى: «»ۋىبرىئو ۋۇلنىفىكۇس» دېڭىز قىرغىقىدىكى سۇلار ئىللىغاندا ئەڭ ئاكتىپ بولىدۇ، شۇڭا يۇقۇملىنىش ئەھۋاللىرى ئادەتتە باھارنىڭ ئاخىرىدىن كۈزنىڭ بېشىغىچە، بولۇپمۇ مېكسىكا قولتۇقى قىرغاقلىرىدا كۆپىيىدۇ.»
ئۇ سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ مۇنداق دېدى: «فلورىدادا تارىختىن بۇيان يىللىق ئوتتۇرىچە 35 يۇقۇملىنىش ئەھۋالى مەلۇم قىلىنىپ كەلگەن بولۇپ، ياز ۋە كۈزنىڭ بېشىدا ئەڭ يۇقىرى چەككە يېتىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ مەزگىلدىكى 14 يۇقۇملىنىش ۋە ئىككى ئۆلۈم ئەھۋالى ئۆزىلا ئادەتتىن تاشقىرى ئەھۋال ھېسابلانمايدۇ. لۇئىزيانادا دوختۇرخانىدا ياتقان توققۇز بىمارنىڭ ئىچىدە بەش كىشىنىڭ ئۆلۈشى تېخىمۇ ئەندىشە قىلارلىق بولسىمۇ، لېكىن بۇ سان پەقەت كېسىلى ئېغىر بىر كىچىك گۇرۇپپىنىلا كۆرسىتىدۇ، ئۇنى سۇ بىلەن ئۇچراشقان ھەر بىر كىشى دۇچ كېلىدىغان ئۆلۈم خەۋپى دەپ چۈشەنمەسلىك كېرەك.»
«ۋىبرىئو ۋۇلنىفىكۇس» يۇقۇملىنىشى ياكى ۋىبرىئوز كېسىلى ئادەتتە يېنىك بولىدۇ.
سۈرۈپ كېتىش، قورساق ساڭگىلاش ۋە قۇسۇش قاتارلىق كۆپ كۆرۈلىدىغان ئالامەتلەر ئادەتتە 12 سائەتتىن 24 سائەتكىچە بولغان ۋاقىت ئىچىدە كۆرۈلىدۇ ۋە تەخمىنەن بىر ھەپتە داۋاملىشىشى مۇمكىن. بۇ ئالامەتلەر ئادەتتە ئالاھىدە داۋالاشسىزلا ساقىيىپ كېتىدۇ.
ئەمما، ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ئاجىز كىشىلەردە ئالامەتلەر ئېغىر بولۇشى مۇمكىن ۋە يۇقۇملىنىش ئۆلۈمنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى ئېھتىمالغا يېقىن.
گەرچە ھەر قانداق كىشى بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولالىسىمۇ، ئەمما بەزى كىشىلەر تېخىمۇ يۇقىرى خەتەرگە دۇچ كېلىشى مۇمكىن، ئۇلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
«گەرچە ئوچۇق جاراھىتى بار ھەر قانداق كىشى يۇقۇملىنىپ قېلىشى مۇمكىن بولسىمۇ، ئەمما جىگەر قېتىشىش ياكى باشقا ئىممۇنىتېت كۈچى ئاجىزلىغان كېسەللىكلەرگە گىرىپتار بولغان بىمارلار ئالاھىدە ئاجىز كېلىدۇ» دېدى بېرمىڭخامدىكى ئالاباما ئۇنىۋېرسىتېتى جىددىي قۇتقۇزۇش تېببىي فاكۇلتېتىنىڭ ياردەمچى پىروفېسسورى كرىستوفېر گرېن.
ۋاندېربىلت ئۇنىۋېرسىتېتى تېببىي مەركىزىنىڭ يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر مۇتەخەسسىسى دوكتور ۋىليام شافنېر ۋىبرىئو يۇقۇملىنىشىنىڭ ناھايىتى كەسكىن بىر يۇقۇملىنىش ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالدى. ئۇ خېلتلاين (Healthline) غا: «ئۇ ھەر قانداق ياشتىكى كىشىلەرگە تەسىر قىلىدۇ — سىز ساغلام تۇرۇپمۇ يۇقۇملىنىپ قېلىشىڭىز مۇمكىن. شۇنداق بولسىمۇ، بۇ ناھايىتى ئاز كۆرۈلىدۇ» دېدى.
سىز يەنىلا ۋىبرىئو ۋۇلنىفىكۇس (Vibrio vulnificus) مەۋجۇت بولغان رايونلاردىكى ساھىل، سىدەپ ۋە قىرغاق سۇلىرىدىن ھۇزۇرلىنالايسىز. ئەمما، بىر قانچە بىخەتەرلىك تەۋسىيەلىرى سىزنىڭ كېسەلگە گىرىپتار بولۇش خەۋپىڭىزنى ئازايتىشقا ياردەم بېرىدۇ.
كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە كونترول قىلىش مەركىزى (CDC) ۋىبرىئو يۇقۇملىنىش خەۋپىنى ئازايتىش ئۈچۈن تۆۋەندىكى تەۋسىيەلەرنى بېرىدۇ:
ئەگەر جاراھەت قىزىرىپ كەتسە ياكى رەڭگى ئۆزگىرىپ كەتسە، ياكى يۇقۇملانغاندەك كۆرۈنسە، دەرھال داۋالىنىشقا ئىلتىماس قىلىڭ.
گلاتتېر: «كىشىلەر كېسىلگەن ئورۇن، سۈركەلگەن جاي، يارا، يېقىنقى ئوپېراتسىيە جاراھىتى، تاتۇ ياكى بەدەن تۆشۈكلىرى بولغان ئەھۋالدا تۇزلۇق ياكى تۇزسىز سۇغا كىرىشتىن ساقلىنىشى كېرەك» دېدى. ئۇ يەنە: «سۇ ئۆتمەس داكا ئۇچرىشىشنى ئازايتىشى مۇمكىن، ئەمما سۇدىن يىراق تۇرۇش تېخىمۇ بىخەتەر. سۇ ئۈزۈۋاتقاندا ياكى بېلىق تۇتۇۋاتقاندا جاراھەتلەنگەن ھەر قانداق كىشى سۇدىن چىقىشى ۋە جاراھەتنى سوپۇن ھەمدە پاكىز ئېقىن سۇ بىلەن دەرھال يۇيۇشى كېرەك» دەپ كۆرسەتتى.
ۋىبرىئو يۇقۇملىنىشىنىڭ قەيەردە كۆپ يۈز بېرىدىغانلىقىدىن خەۋەردار بولۇشمۇ ئىنتايىن مۇھىم.
گلاتتېر: «ئۇ نۇرغۇنلىغان ئىللىق تۇزلۇق ۋە تۇزسىز سۇلاردا، بولۇپمۇ دەريا ئېغىزلىرى، قولتۇقلار، سازلىقلار ۋە دەريا تومۇشلىرىدا تەبىئىي كۆرۈلىدۇ. مېكسىكا قولتۇقى قىرغىقى يەنىلا ئامېرىكانىڭ ئاساسلىق خەتەرلىك رايونى بولۇپ قالماقتا، ئەمما ئاتلانتىك ئوكيان ۋە تىنچ ئوكيان قىرغاقلىرىدىمۇ كېسەللىك مىساللىرى كۆرۈلمەكتە، سۇنىڭ ئىسسىپ كېتىشى بولسا يۇقۇملىنىش پەسلى ۋە جۇغراپىيەلىك دائىرىسىنى كېڭەيتىۋاتىدۇ» دېدى.
ئۇ يەنە مۇنداق دېگەنلەرنى سۆزلىرىگە ئىلاۋە قىلدى: «ھەر بىر سۇ ئەۋرىشكىسىدىكى باكتېرىيە مىقدارى ئوخشاش بولمايدۇ، شۇڭا كىشىلەر سۇنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشىگە ياكى ئادەتتىكى ساھىل ئۇقتۇرۇشىغا ئاساسەن بىخەتەرلىككە ھۆكۈم قىلالمايدۇ. ھەر قانداق ئىللىق قىرغاق ياكى دەريا ئېغىزى سۈيىگە، بولۇپمۇ قاتتىق يامغۇر، كەلكۈن، ئۇلۇغ بوران ياكى دېڭىز شاۋقۇنىدىن كېيىن، تەركىبىدە ۋىبرىئو بولۇشى مۇمكىن دەپ مۇئامىلە قىلىش كېرەك».
گەرچە سىز ۋىبرىئو ۋۇلنىفىكۇس (Vibrio vulnificus) يۇقۇملىنىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرىنى قوللانغان بولسىڭىزىمۇ، خەتەرنى تونۇپ يېتىش ۋە قاچان داۋالىنىش كېرەكلىكىنى بىلىش تولىمۇ مۇھىم.
يېنىك كېسەللىك مىساللىرى ئادەتتە ئۆزىلا ساقىيىپ كېتىدۇ. ئالامەتلەر كۆرۈلگەندە كۆپ مىقداردا سۇيۇقلۇق ئىچىش بەدەننىڭ سۇسىزلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئىنتايىن مۇھىم.
تېخىمۇ ئېغىر ئەھۋاللار ئانتىبىيوتىك، دوختۇرخانىدا يېتىپ داۋالىنىش ۋە ئوپېراتسىيە باھالاشلىرىنى تەلەپ قىلىشى مۇمكىن. ئەگەر جاراھەتنىڭ يۇقۇملىنىش ئالامەتلىرى كۆرۈلسە، دەرھال داۋالىنىشقا ئىلتىماس قىلىڭ.
گىرىن مۇنداق دېدى: «يۇقۇملىنىش ئالامەتلىرى يارا گىرىۋىكىدىن كېڭىيىدىغان قىزىرىش، يارىدىكى قاتتىق ئاغرىق، يارا ئەتراپىدىكى توقۇلمىلاردا كۆرۈنىدىغان ئىششىق ياكى قىزىتما ۋە توڭۇش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، بۇلار سىزنى يەرلىكتىكى جىددىي قۇتقۇزۇش بۆلۈمىگە بېرىشقا دەۋەت قىلىشى كېرەك.»
يۇقۇملىنىشتىن ئەندىشە تۇغۇلغان ھامان تېببىي ياردەم ئىزدەش تېخىمۇ ئېغىر ئەگەشمە كېسەللىكلەرنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىنى تۆۋەنلىتىشكە ياردەم بېرىشى مۇمكىن.
گلاتتېر مۇنداق دېدى: «كۆپىنچە كىشىلەرنىڭ دېڭىز ساھىللىرىدىن ياكى ساھىل بويىدىكى كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىدىن نېرى تۇرۇشى ھاجەتسىز. يۇقۇملىنىش يەنىلا ئاز ئۇچرايدىغان ئەھۋال بولۇپ، بولۇپمۇ تېرىسى پۈتۈن، ساغلام ۋە خام قېپىقلىق دېڭىز مەھسۇلاتلىرىنى يېمەيدىغان كىشىلەردە بۇ ئەھۋال تېخىمۇ روشەن. شۇنداقتىمۇ، V. vulnificus غا ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىش كېرەك، چۈنكى بىر قانچە سائەت ئىچىدە ئېغىر كېسەللىك ئەھۋالى كۆرۈلۈشى مۇمكىن.»
ئۇ يەنە: «بۇ يەردىكى ئەمەلىي ئۇچۇر ۋەھىمەگە چۈشۈش ئەمەس، بەلكى ئالدىنى ئېلىش ۋە تېز ھەرىكەت قىلىشتىن ئىبارەت. يەنى يارىلارنى قوغداش، قېپىقلىق دېڭىز مەھسۇلاتلىرىنى پىشۇرۇش ۋە ئالامەتلەر تېز سۈرئەتتە ئېغىرلاشقاندا جىددىي داۋالاش تەلەپ قىلىش كېرەك» دېدى.
مەنبە: Healthline | Fri, 14 Aug 2026 07:03