ساغلام يېمەكلىكلەر تەركىبىدىكى دېھقانچىلىق دورىلىرى 50 ياشتىن تۆۋەن كىشىلەرنىڭ ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولۇش خەۋپىنىڭ يۇقىرى بولۇشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك

ئادەتتىكى كىشىلەرگە قارىغاندا، مېۋە-چىۋە، كۆكتات ۋە دانلىق زىرائەتلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىدىغان ياش تاماكا چەكمەيدىغانلارنىڭ ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولىدۇ.
جەنۇبىي كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى تەتقىقاتچىلار ئۆزلىرىنىڭ بايقاشلىرىنى 17-ئاپرېلدىن 22-ئاپرېلغىچە ئۆتكۈزۈلگەن ئامېرىكا راك تەتقىقاتى جەمئىيىتىنىڭ يىللىق يىغىنىدا ئوتتۇرىغا قويدى.
بۇ تەتقىقات تېخى باھالاشتىن ئۆتكەن ئىلمىي ژۇرناللاردا ئېلان قىلىنمىدى، ئەمما ئاپتورلار ئۆزلىرىنىڭ بايقاشلىرى زىرائەتلەردە دېھقانچىلىق دورىلىرىنىڭ ئىشلىتىلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن دەپ پەرەز قىلماقتا.
جەنۇبىي كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتى نوررىس راك مەركىزىدىكى راك كېسەللىكلىرى دوختۇرى ۋە ئۆپكە راكى مۇتەخەسسىسى، شۇنداقلا بۇ تەتقىقاتنىڭ باش تەكشۈرگۈچىسى خورخې نىيېۋا ئېلان قىلغان باياناتىدا مۇنداق دېدى: «بىزنىڭ تەتقىقاتىمىز شۇنى كۆرسىتىپ بەردىكى، ئادەتتىكى كىشىلەرگە قارىغاندا ساغلام يېمەكلىكلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىدىغان ياش تاماكا چەكمەيدىغانلارنىڭ ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقى تېخىمۇ يۇقىرى بولىدۇ.»
نىيېۋا سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ مۇنداق دېدى: «مۆلچەردىكىگە پۈتۈنلەي زىت بولغان بۇ بايقاشلار، ئەسلىدە پايدىلىق دەپ قارالغان يېمەكلىكلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك، ئۆپكە راكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان نامەلۇم مۇھىت خەۋپ ئامىللىرى ھەققىدە مۇھىم سوئاللارنى ئوتتۇرىغا قويدى، بۇ مەسىلىنى چوقۇم ھەل قىلىش كېرەك.»
تەتقىقاتچىلار سودا مەقسىتىدە ئىشلەپچىقىرىلغان ئورگانىك بولمىغان مېۋە-چىۋە، كۆكتات ۋە دانلىق زىرائەتلەر تەركىبىدىكى دېھقانچىلىق دورىلىرىنىڭ مىقدارىنىڭ نۇرغۇن پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر، گۆش ۋە سۈت مەھسۇلاتلىرىدىن ئادەتتە يۇقىرى بولىدىغانلىقىنى ئەسكەرتتى.
دېھقانچىلىق دورىلىرىغا ئۇچرايدىغان دېھقانچىلىق ئىشچىلىرىدا ئۆپكە راكى نىسبىتىنىڭ يۇقىرى بولىدىغانلىقىنى بايقايدىغان ھازىرقى تەتقىقاتلار بۇ نەزەرىيەنى قوللىشى مۇمكىن.
ئامېرىكادا ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولۇش نىسبىتى 1980-يىللاردىن باشلاپ تاماكا چېكىش نىسبىتى بىلەن بىرلىكتە تۆۋەنلىگەن. ئەمما 50 ياش ۋە ئۇنىڭدىن تۆۋەن ياشتىكى تاماكا چەكمەيدىغانلار ئارىسىدا، بولۇپمۇ ئاياللاردا بۇنداق بولمىغان. ھازىر بۇ گۇرۇپپىدىكى ئاياللارنىڭ ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقى ئەرلەرگە قارىغاندا يۇقىرى بولماقتا.
كالىفورنىيە شتاتىنىڭ لۇڭ بىچ شەھىرىدىكى مېمورىيال كېيىر لۇڭ بىچ تېببىي مەركىزىنىڭ ئۆپكە كېسەللىكلىرى ۋە جىددىي قۇتقۇزۇش مۇتەخەسسىسى، مەزكۇر تەتقىقاتقا قاتناشمىغان جىممى يوھاننېس «خېلتلاين» (Healthline) غا مۇنداق دېدى: «بۇ يۈزلىنىش كىشىنى تولىمۇ ئەندىشىگە سالىدۇ. مېنىڭچە، تاماكا چەكمەيدىغانلارنىڭ نېمە ئۈچۈن ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولىدىغانلىقىنى تەتقىقاتلار ئارقىلىق تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىشىمىز ئىنتايىن مۇھىم.»
تەتقىقاتچىلار بۇ تەتقىقاتنى ئېلىپ بېرىش جەريانىدا، 50 ياشقا توشۇشتىن بۇرۇن ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولغانلىقى بېكىتىلگەن 187 بىمارنى تەكشۈرگەن.
قاتناشقۇچىلاردىن تاماكا چېكىش تارىخى، يېمەك-ئىچمىكى ۋە نوپۇس ئۇچۇرلىرى ھەققىدە تەپسىلىي مەلۇمات بېرىش تەلەپ قىلىنغان.
تەكشۈرۈلگەنلەرنىڭ كۆپىنچىسى تاماكا چېكىپ باقمىغانلىقىنى مەلۇم قىلغان، شۇنداقلا ئۇلارغا تاماكا چېكىشتىن كېلىپ چىققان ئۆپكە راكىدىن بىئولوگىيەلىك جەھەتتىن پەرقلىنىدىغان ئۆپكە راكى تۈرى دىياگنوزى قويۇلغان.
تەتقىقاتچىلار ئارقىدىن «ساغلام يېمەك-ئىچمەك كۆرسەتكۈچى» (HEI) نى ئىشلىتىپ، تەكشۈرۈلگەنلەرنىڭ يېمەك-ئىچمىكىنى ئامېرىكانىڭ ئادەتتىكى نوپۇسى بىلەن سېلىشتۇرغان. ساغلام يېمەك-ئىچمەك كۆرسەتكۈچى ئامېرىكالىقلارنىڭ يېمەك-ئىچمىكىنى 1 دىن 100 گىچە بولغان سەۋىيە بويىچە رەتكە تىزىدۇ.
ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولغان ياش، تاماكا چەكمەيدىغان بىمارلارنىڭ ساغلام يېمەك-ئىچمەك كۆرسەتكۈچى نومۇرى 100 نومۇردىن 65 بولغان، بۇ ئامېرىكانىڭ ئوتتۇرىچە نومۇرى بولغان 57 دىن يۇقىرىدۇر.
تەتقىقاتچىلار ئاياللارنىڭ نومۇرىنىڭ ئەرلەرگە قارىغاندا يۇقىرى ئىكەنلىكىنى بايقاپ چىققان.
ئوتتۇرىچە ھېساب بىلەن، ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولغانلار ئامېرىكانىڭ ئادەتتىكى نوپۇسىغا قارىغاندا كۆپ مېۋە، كۆكتات ۋە دانلىق زىرائەتلەرنى يېگەن.
تەتقىقات ئاپتورلىرى ياشلار، بولۇپمۇ ئاياللار ئارىسىدىكى دېھقانچىلىق دورىلىرى بىلەن ئۆپكە راكى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ تەتقىقاتلارنىڭ زۆرۈرلىكىنى ئەسكەرتتى.
تەتقىقات ئاپتورلىرىنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ تەتقىقاتنىڭ كېيىنكى باسقۇچى ئۆپكە راكى بىمارلىرىنىڭ قان ۋە سۈيدۈك ئەۋرىشكىسىدىكى دېھقانچىلىق دورىلىرىنىڭ مىقدارىنى ئۆلچەش ئارقىلىق، دېھقانچىلىق دورىلىرى بىلەن ياشلاردىكى ئۆپكە راكى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنى جەزملەشتۈرۈشتىن ئىبارەت ئىكەن.
نىۋېيا بىر باياناتىدا: «بۇ خىزمەت ياشلاردا ئۆپكە راكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن بولغان، ئۆزگەرتىشكە بولىدىغان مۇھىت ئامىللىرىنى ئېنىقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم بىر قەدەم ھېسابلىنىدۇ. بىزنىڭ ئۈمىدىمىز، بۇ چۈشەنچىلەرنىڭ ھەم ئاممىۋى ساغلاملىق تەكلىپلىرىگە، ھەم ئۆپكە راكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش توغرىسىدىكى كەلگۈسى تەكشۈرۈشلەرگە يېتەكچىلىك قىلىشىدۇر» دېدى.
«خېلتلاين» (Healthline) بىلەن سۆھبەتلەشكەن مۇتەخەسسىسلەر بۇ تەتقىقاتنىڭ ئەۋرىشكە كۆلىمى كىچىك بولغاچقا ۋە سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتىنى ئىسپاتلىيالمىغانلىقى ئۈچۈن، كىشىلەرنىڭ تەتقىقات نەتىجىسىگە ئاساسەن مېۋە-چېۋە ۋە كۆكتات ئىستېمالىنى ئازايتىۋەتمەسلىكىنى ئاگاھلاندۇردى.
شەخسىي ئىش ئورنىدىكى رويخەتكە ئېلىنغان ئوزۇقلۇقشۇناس مېلىسسا مروز-پلنېلس «خېلتلاين» غا: «بۇ تەتقىقات مۇھىم بىر سوئالنى ئوتتۇرىغا قويدى، ئەمما قاتناشقۇچىلارنىڭ دېھقانچىلىق دورىلىرىغا دۇچ كېلىش دەرىجىسىنى بىۋاسىتە ئۆلچىگىنى يوق. نەچچە ئون يىللىق پاكىتلار يەنىلا مېۋە-چېۋە ۋە كۆكتات مول بولغان يېمەك-ئىچمەكنىڭ راك خەۋپىنى تۆۋەنلىتىشكە ياردەم بېرىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. كىشىلەر پەقەت مۇشۇ تەتقىقاتقىلا ئاساسلىنىپ ئۆسۈملۈك تۈرىدىكى يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىشنى ئازايتماسلىقى كېرەك» دېدى.
دېھقانچىلىق دورىلىرىنىڭ راك پەيدا قىلغۇچى ئىكەنلىكى مەلۇم، ئەمما مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئېيتىشىچە، دېھقانچىلىق ئىشلەپچىقىرىشىدا بۇ دورىلارنى ئازايتىش ياكى پۈتۈنلەي يوقىتىش ئۈچۈن يېمەكلىك بىلەن تەمىنلەش سىستېمىسىنى زور دەرىجىدە ئىسلاھ قىلىشقا توغرا كېلىدىكەن.
كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتى لوس ئانجېلېس شۆبىسى ساغلاملىق مەركىزىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئوزۇقلۇق نازارەتچىسى دوكتور دانا خۇننېس «خېلتلاين» غا مۇنداق دېدى: «ئەمەلىيەت شۇكى، ھاشارات يوقىتىش دورىلىرى ۋە ئوت يوقىتىش دورىلىرى زەھەردۇر. ئۇلار زىيانداش ھاشاراتلارنى ئۆلتۈرۈش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن. بۇ دورىلار ئۇرۇش مەزگىلىدە تەرەققىي قىلدۇرۇلغان... ھازىر بولسا ئاساسەن ھەممە نەرسىگە چېچىلىدۇ ۋە يېمەكلىك زاپاسلىرىنىڭ كۆپ قىسمىنى بۇلغايدۇ». خۇننېس بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان.
«ئۇلار يېمەك-ئىچمەك كۆرسەتمىلىرىگە كىرگۈزۈلۈشى ياكى مۇزاكىرە قىلىنىشى كېرەك، بۇ تېخىمۇ تۆۋەن ئېقىندىكى بىر ئۇسۇل، ئەمما بىز تېخىمۇ ئەتراپلىق بولغان يۇقىرى ئېقىندىكى ياكى ئاممىۋى ساغلاملىق ئۇسۇلىنى قوللانماقچى بولساق، ئۇلار تەرتىپكە سېلىنىشى ياكى پۈتۈنلەي چەكلىنىشى كېرەك. ئەمما بۇ سىياسىي ئىرادە، دېھقانلار ۋە چارۋىچىلارنىڭ يېمەكلىك يېتىشتۈرۈش ئۇسۇلىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن مەبلەغ ۋە يېمەكلىك سىستېمىسىنى پۈتۈنلەي قايتا قۇرۇشنى تەلەپ قىلىدۇ».
تاماكا چەكمەيدىغان ياشلار ئارىسىدا ئۆپكە راكى نىسبىتىنىڭ ئۆرلەپ كېتىش سەۋەبى يەنىلا نامەلۇم بولۇپ، جەنۇبىي كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان بۇ تەتقىقات پەقەت تېخى جەزملەشتۈرۈلمىگەن بىر نەزەرىيەنىلا ئوتتۇرىغا قويدى.
كالىفورنىيە شتاتىنىڭ سانتا مونىكا شەھىرىدىكى پروۋىدېنس سانت جون ساغلاملىق مەركىزىنىڭ ئۆپكە كېسەللىكلىرى مۇتەخەسسىسى ۋە داۋالاش دىرېكتورى دوكتور جورج چاۋس بۇ يۈزلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بىر قانچە ئامىل بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئېيتتى. چاۋس بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان.
ئۇ «خېلتلاين» غا: «تاماكا چەكمەيدىغان ياشلار ئارىسىدا ئۆپكە راكىنىڭ كۆپىيىش يۈزلىنىشى كىشىنى ئەنسىرىتىدۇ، ئەمما بۇ يەنىلا بىر قەدەر ئاز كۆرۈلىدىغان ئەھۋال بولۇپ، كۆپىنچە ئاسىيا نەسلىگە ئوخشاش مىللىي كېلىپ چىقىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك. بۇنىڭدا كۈچلۈك ئىرسىيەت ئامىلى بىلەن مۇھىتنىڭ تەسىرى بىرلىكتە رول ئويناۋاتقان بولۇشى مۇمكىن» دېدى.
ئۇ يەنە: «دېھقانچىلىق دورىلىرىنىڭ راك پەيدا قىلغۇچى ئىكەنلىكى مەلۇم، بۇ تەتقىقاتتا تىلغا ئېلىنغاندەك، يېزا-ئىگىلىك ئىشچىلىرىغا ئوخشاش بۇ دورىلارغا يۇقىرى دەرىجىدە دۇچ كەلگەنلەردە ئۆپكە راكىغا گىرىپتار بولۇش خەۋپى تېخىمۇ يۇقىرى بولىدۇ» دېدى.
«شۇڭلاشقا خام يېمەكلىكلەرنى يېيىشتىن بۇرۇن مېۋە ۋە كۆكتاتلارنى يۇيۇش ئىنتايىن مۇھىم. مەن بۇ سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسەن كىشىلەرنىڭ ساغلام مېۋە-كۆكتات ئىستېمالىدىن يىراق تۇرۇشى ھەققىدە خۇلاسە چىقارمايمەن ياكى بۇنى تەۋسىيە قىلمايمەن، چۈنكى بۇلارنىڭ تومۇز ئۈچەي راكى ۋە يۈرەك كېسىلى خەۋپىنى ئازايتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئومۇمىي ساغلاملىقنى ياخشىلايدىغانلىقى ئېنىق ئىسپاتلانغان. مەن يەنە باھاسى ئادەتتە قىممەترەك بولىدىغان ئورگانىك يېمەكلىكلەرنىمۇ چوقۇم تەۋسىيە قىلىپ كەتمەيمەن؛ ئەڭ ياخشى ئۇسۇل مېۋە ۋە كۆكتاتلارنى يېيىشتىن بۇرۇن ياخشى يۇيۇشتۇر» دەپ سۆزىنى داۋاملاشتۇردى شاۋكىس.
ئېيمى براگانىنى ترىنىتى ساغلاملىق لاكس راك مەركىزىدىكى كىلىنىكىلىق راك ئوزۇقلۇقشۇناسىدۇر. ئۇ بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان بولسىمۇ، لېكىن مەھسۇلاتلارنىڭ ئورگانىك بولۇش-بولماسلىقىدىن قەتئىينەزەر، يېيىشتىن بۇرۇن چايقاپ يۇيۇشنىڭ ياخشى بىر چارە ئىكەنلىكىنى ئېيتتى.
«يېڭى مەھسۇلاتلارنى يېگەندە، مەيلى ئورگانىك ياكى ئادەتتىكى مەھسۇلات بولسۇن، مەن ئالدى بىلەن بىمارلىرىمنى ئۆزى ئىستېمال قىلىدىغان بارلىق مەھسۇلاتلارنى ئەتراپلىق يۇيۇشقا ئىلھاملاندۇرىمەن. سۇغۇق سۇدا چايقاش ۋە يېنىك سۈرتۈش باكتېرىيە، توپا-چاڭ، خىمىيەۋى ماددىلار ۋە ھاشارات دورىلىرىنى ئازايتالايدۇ» دېدى ئۇ «خېلسلاين»غا.
«بۇنىڭدىن باشقا، ئەگەر ئەتراپىدا بولسا بىمارلىرىمنىڭ يەرلىك دېھقانلار بازارلىرىغا پات-پات بېرىپ تۇرۇشىغا ۋە ئىمكانىيىتى يار بەرسە ئۆزلىرىنىڭ كۆكتاتلىرىنى ئۆستۈرۈشىگە ئىلھام بېرىمەن. ئائىلىڭىزنىڭ سالاتى ئۈچۈن كېرەكلىك ماتېرىياللارنى ئۆزىڭىزنىڭ ئارقا ھويلىسىدىنلا ئۈزۈپ كېلىشتىنمۇ بەكرەك كىشىنى سۆيۈندۈرىدىغان ئىش يوق» دېدى براگانىنى.
مەنبە: Healthline | Sun, 19 Apr 2026 16:39